अधिष्ठाने महानगरे दामाख्यः दैत्यः स्वगृहे स्थूलस्तम्भस्य छिद्रे मृदुशब्दं कुर्वन् मच्छररूपेण वर्तते। तस्मिन्नेव नगरे, रत्नावलिविहारनाम्नि विहारे अस्ति। तत्र राज्ञः मन्त्री नरसिंहः, बन्धनमुक्तयोर् दृश्यम् आमलकफलस्य हस्ते स्थितस्य स्पष्टतया अनुभवति। तस्य गृहे कटाख्यः पक्षी, तामरवृक्षशाखाभिः निर्मिते पञ्जरे, क्रीडार्थं रक्षो रूपेण स्थापितः। स मन्त्री नरसिंहः दाम, व्याल, कट, अन्येषां च चरितं श्लोकबद्धया कथाम् आख्याति। तां कथां श्रुत्वा कटपक्षी, स्वस्वरूपं स्मृत्वा, अन्तः परममुक्तिं प्राप्नोति, मिथ्याभिमानः शान्तः। प्रद्युम्नशिखरे स्थितः कलविङ्कपक्षी अपि, स्वकथां श्रुत्वा, परममुक्तिं प्राप्नोति। राजप्रासादस्य दारुषु विद्यमाने व्रणस्थः मच्छरः अपि, यदृच्छया तां कथां श्रुत्वा, शान्तिं प्राप्नोति। एवं राघव, प्रद्युम्नशिखरस्थः चटकः, राजप्रासादस्थः मच्छरः, उद्यानस्थः झिल्लिकः च मुक्तिं प्राप्नुवन्ति। एषा सर्वा रज्जु-सर्प-दण्डस्य क्रमः तुभ्यं निरूपितः; इदं जगत् केवलं मायामयं—शून्यम् अपि अतीव दीप्तम्। अज्ञाते, इदं मरीचिसमुद्रं यथा जनं भ्रमयति; ज्ञाते, तदेव मरीचिसमुद्रं यथा विश्राम्यति। एवं राम, महान् शिखरात् अपि, मोहग्रस्तः जनः अज्ञानवशात् रज्जु-सर्प-दण्डवत् अधः पतति। क्व मेरु-मन्दार-सह्यगिरिणां भ्रूभङ्गेन दमनम्? क्व राजप्रासाददारुव्रणस्थः मच्छररूपम्? क्व चन्द्रमण्डलस्य ताडनेन पतनम्? क्व प्रद्युम्नगृहशिखरस्थगृहव्रणस्थः पक्षिरूपम्? क्व मेरुं पुष्पवत् हस्तेन क्रीडया उत्तोलनम्? क्व निर्जनशिखरस्थसिंहगृहे कम्पमानकपोतवत् स्थितिः? चेतनाच्छिद्रं रागरङ्गितम्, वस्तुतः मायामयं; स्वस्वरूपं न त्यजित्वा, अन्यदिव प्रकटते। स्वस्यैव संस्कारमोहात्, असत्यम् अपि सत्यमिव दृश्यते; यथा मरीचिकां जलमिव भ्रान्तः प्राणी अन्तर्मुखः भवति। ये शिक्षायाः प्रवाहेन, दृश्यजगत् असत्यम् इति ज्ञात्वा, संस्काररहिताः सन्तः, सन्तरणम् कुर्वन्ति भवसागरम्। ये तर्कक्लेशेन, शुष्कयुक्त्या, चित्तविक्षिप्ताः, ते शीघ्रं मोहगर्ते पतन्ति, न तु अनिष्टं नाशयन्ति। अनुभूतिपथं विना, केवलेन शास्त्रेण, न गच्छतां पततां वा मुक्तिः; यथा मृतानां न मुक्तिः। "एतद् मम स्यात्, एतद् मम स्यात्" इति चिन्ता, दुर्भाग्यदैन्येन, बुद्धिमतां अपि भस्मन्यपि न त्यजति। यो तु त्रिलोक्यपि तृणमिव बुद्ध्या जानाति, तं सर्वदुःखानि त्यजन्ति, यथा पुरातनं तृणं गोः। यस्य अन्तः शुद्धभावस्य चमत्कारः सदा प्रकाशते, लोकनाथाः तं अखण्डं ब्रह्माण्डवत् रक्षन्ति। भीषणे आपदि अपि, अधर्मे न प्रवर्तितव्यम्; राहुः अमृतं चौर्येण पिबन् विनष्टः। ये सत्शास्त्रसज्जनसङ्गं सूर्यप्रभं इच्छन्ति, ते पुनः मोहतमसि न पतन्ति। सर्वदुःखानि अनिवार्यं आगच्छन्ति यान्ति च; गुणकीर्तिसम्पन्नस्य अनिवार्यं श्रेष्ठता उदेति। ये स्वगुणैः न तुष्टाः, शिक्षायाम् अनासक्ताः, सत्ये दृढाः—ते पुरुषाः; अन्ये पशवः। येषां हृदयाकाशः कीर्तिचन्द्रिकया प्रकाशितः, तेषु स्वरूपे हरीः क्षीरसागरे यथा वसति। सर्वं भोक्तव्यं भुक्तम्, सर्वं द्रष्टव्यं दृष्टम्; पुनः पुनः भोगलोभविनिर्मुक्ते किं बन्धमोचनाय आवश्यकम्? आज्ञा-शास्त्र-आचार-विधिस्थितः भवेत्; अन्तर्जातं मिथ्याभोगासक्तिं त्यजित्वा मुक्तः भवेत्। गुणैः आकाशमिव स्तुतिः दीयेत्; मृत्युग्रस्तस्य भोगाः न रक्षन्ति। येषां कीर्तिः चन्द्रवत् दीप्तः, तान् दिव्याङ्गनाः गायन्ति; मृत्युप्रपञ्चे मृताः अपि, गीतैः दिविषि जीवन्ति। को नु उत्तमपुरुषप्रयत्नं, शास्त्रानुगमनं, धैर्येण, सत्कर्मणा, कृत्वा, सफलः न भवति? शास्त्रानुसारिणः शीघ्रं फलान्वेषणं न कुर्यात्; दीर्घकालेन पक्वं फलम् अधिकं भवति। शास्त्रानुसारं कर्म, दुःख-भय-श्रम-लोभ-बन्धरहितं, कर्तव्यम्; न तु नष्टं कुर्यात्। आत्मा, पुनःपुनर्जन्मनां जीर्णगर्तेषु नष्टः, अधुना अनन्तभङ्गात् उद्धार्यताम्। अधुना, अधः न पतितव्यम्; एषा शास्त्रं आपद्विनाशाय दृढं स्थाप्यताम्। युद्धे, गजाः तीव्रं विदार्यन्ते, जीवितं संकटे, तत्र केवलं धनं किम्? आर्यः शास्त्रं पश्येत्। एतद् विवेकेन परीक्ष्यताम्—"एष प्रतिबिम्बम्, एषा वस्तु" इति; परवशेन मा गच्छेत्, गोवत्। अविवेकचिन्तनं, दुःखजनकं, दीनं, शुभरहितं, त्यज्यताम्; घनं दीर्घं गाढनिद्रां त्यक्त्वा, जागरूकः भवेत्।