मुक्तिरेव सृष्टेः श्रीरिति, सृष्ट्येव मुक्तेः श्रीरिति च, एतेषां शब्दयोर्मध्ये न कश्चिदर्थभेदः, यथा पर्यायशब्दयोः। परमार्थतः 'जगत्' इति या रूपता, सा स्वस्वरूपं पश्यति, यथा नेत्ररोगयुक्तस्य नेत्रेण केशकण्टकादिकं दृश्यते। न तु तत्र केशगोलकादि किञ्चिदस्ति, सा प्रतितिः तथा तिष्ठति; न अयं दृष्टवस्तु, न च किञ्चिदस्त्येव, एवं चैतन्यकाशः प्रतिष्ठितः। सर्वत्र सर्वं अनुभूतिरूपेणैव विद्यते, न हि किञ्चिदत्रानुभूतं नास्ति; एषा शान्ता, नित्या, सर्वव्यापिनी च, निःसंशया निःसङ्गा च तिष्ठति—तस्मात्तत्रैव तिष्ठ। एषा महाचैतन्यरूपा, गहनगुहावत्, शान्ता, व्योम्नः स्वच्छता च; न च क्वापि दृश्ये सत्तानास्ते, यदस्ति तत्सर्वं शुभरूपेणैव विराजते। एवं रज्जु-सर्प-घटादीनां विषयाय, तस्मिन्नैव क्षणे, यमदूतैः प्रार्थितः, यमः इदं वचनं प्रोवाच—शृणु रघुनन्दन। यदा ते वियोगानुभवाय स्वकथां शृण्वन्ति, तदा रज्ज्वादयः निःसंशयं विमुच्यन्ते। कदा, कुत्र, कथं चैतां स्वकथां त्वत्तः शृण्वन्ति, भगवन्? केन चैतस्य वृत्तान्तस्य क्रमः श्रोतवः? कश्मीरदेशस्य महापद्मसरसः पिनद्धे पङ्किलतीरे, मत्स्ययोनि-प्रपातानुक्रमं पुनः पुनः अनुभूय, तृष्णया चञ्चलाः सन्तः, कालेन तत्रैव लयं यास्यन्ति; तत्र पद्मसरसि हंसत्वं प्राप्स्यन्ति। तत्र जलकुसुममालासु, पद्मगुच्छेषु, शेवाललतासु च, यत्र तरङ्गाः वलन्ति विलसन्ति च—श्वेतकुमुदशय्यापर्वणि, नीलोत्पलवल्लीषु, मेघरेखासु हिमबिन्दुसमूहैः निर्मितासु, शीतलवर्त्मसु च— संसाराभरणानि तानि, तेषां सरःसलिलानां रमणीयानन्दान् भोक्त्वा, दीर्घकालं क्रीडित्वा, अन्ते विशुद्धिं प्राप्नुवन्ति। ते मिलित्वा, मोक्षार्थं वियुज्यन्ते, यथा रजःसत्त्वतमांसि स्वयमेव पृथक्क्रियन्ते। कश्मीरमण्डले शोभनं नगरे, पर्वतैः विभूषिते, अधिष्ठाननाम्नि, तदस्ति। तस्य मध्ये प्रद्युम्नशिखर इति शिखरं, पद्मस्य कर्णिकाचक्रवत्, प्रकाशमानं तिष्ठति। तस्य शिखरस्य शिखरे, कश्चित् राजा स्वप्रासादं निर्मास्यति—मेघच्छन्नदेवदारुवत्, शिखरस्य शिखरे महाप्रासादः। तस्य गृहे उत्तरपूर्वदिशि, पर्वतभित्तेः अधस्तात्, गुहायां, यत्र वातः चिह्निततृणान्यपि सदा चालयति— तस्मिन् प्रासादे व्यालो नाम दानवः चटकत्वं गमिष्यति, अल्पविद्यार्थिवत्, व्यर्थध्वनिं कुर्वन्। तस्मिन्नेव काले, तस्मिन्नेव स्थले, श्रीयशस्करदेव इत्याख्यः राजा भविष्यति, स्वर्गेन्द्रवत्। तस्य गृहे दामो नाम दानवः मक्षिकात्वं गमिष्यति, स्थूलस्तम्भस्य छिद्रे मन्दध्वनिं कुर्वन्। तस्मिन्नेव भयंकरनगरे, अधिष्ठाननाम्नि, रत्नावलिविहार इति विहारो भविष्यति। तत्र राजमन्त्रिणा नरसिंहेन, बन्धमोक्षयोः साक्षात्कारः, तिलफलस्य तले आमलकवत्, भविष्यति। तस्य गृहे कट इति नाम्ना पक्षी, मायाविदानवः, चिञ्चात्वङ्कठके पिञ्जरे बालक्रीडनार्थं स्थाप्यते। स मन्त्रिणा नरसिंहेन, दामव्यालकटादीनां विषये, श्लोकबद्धां कथाम् आख्यातुं भविष्यति। तां कथां शृण्वन्, कटः स पक्षी, स्वस्वरूपं अनुस्मृत्य, अन्तः परमं मोक्षं लप्स्यते, मिथ्याभिमानशमितः। प्रद्युम्नशिखरसंस्थः कलविङ्कः अपि, स्वकथां शृण्वन्, परमं मोक्षं प्राप्स्यति। राजप्रासादकाष्ठरन्ध्रे स्थितः मक्षिका अपि, तदनुभावात्, तद्वृत्तान्तं शृण्वन्, शमं प्राप्स्यति। एवं राघव, प्रद्युम्नशिखरस्थः चटकः, राजगृहस्थः मक्षिका, उद्यानस्थः शलभश्च, मोक्षं प्राप्स्यन्ति। एषा रज्जुसर्पदण्डादीनां सम्पूर्णा कथा ते प्रतिपादिता; अयं संसारो मायामात्रः—शून्य एव, किन्तु परमप्रभमानः। यदा न ज्ञायते, तदा मरीचिसमुद्रवत् भ्रमयति; ज्ञाते तु, मरीचिसमुद्रवत् निश्चलः भवति। एवं हे राम, महान्निम्नात् अपि, मोहिताः, अज्ञानवशात्, रज्जुसर्पदण्डवत् पतन्ति। कुतः मेरुमन्दरसह्यपर्वतानां भ्रूकुट्या दलनम्? कुतः राजगृहकाष्ठरन्ध्रे मक्षिकात्वम्? कुतः चन्द्रमण्डलस्य ताडनेन पतनम्? कुतः प्रद्युम्नशिखरगृहे पक्षित्वम्? कुतः मेरुमन्दरे हस्तेन कुसुमवत् क्रीडया उद्धरणम्? कुतः निर्जनशिखरस्थितसिंहगृहे कम्पमानकपोतवत् स्थितिः? चैतन्यकाशः रागरञ्जितः, स एव मायामात्रः; स्वस्वरूपं न जहाति, पररूपवदिव दृश्यते। स्वस्यैव वासनामोहात्, असत्यमपि सत्यमिव प्रतीतिः; यथा मरीचिकां जलमिव मत्वा प्राणी प्रविशति। ये तु शास्त्रदर्शनेन, वासनाशून्याः, दृश्यं जगन्मिथ्येति ज्ञात्वा, स्वविवेकप्रवाहेन संसारसागरं तर्तुम् अर्हन्ति। ये तु तर्कवितर्ककर्कशविकल्पैः विक्षिप्तचित्ताः, ते शीघ्रं मोहपातालं पतन्ति, न तु अशुभं नाशयन्ति। अनुभवपूर्वकमार्गं विना, केवलशास्त्रमार्गेण, गच्छतां पततां वा, न मोक्षः, यथा न विनष्टानाम्।