सर्वं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठः एकः आत्मा विचारयति—“यत्र ब्रह्मा अपि दुःखस्य विषयः, अजः अपि विष्णुम् अपहरति, शिवः अपि अभावमुपैति—अहं तु कः आशां कुर्यामि? कालः अपि खण्डितः, विधिः अपि नीतः, आकाशः अपि अनन्ते विलीनः—मम कः आशां अस्ति? सर्वलोकाः अज्ञातया शक्त्या विडम्बिताः, या न श्रूयते, न कथ्यते, न दृश्यते, या मोहं जनयति। सा शक्तिः सूक्ष्म अहंकाररूपेण सर्वेषु वर्तते, त्रिषु लोकेषु कोऽपि नास्ति यः तया न बाध्यते। सूर्यस्य सारथिः शिलासु, पर्वतेषु, वनशिखरेषु अकस्मात् कम्पितः यथा, एवं जीवः अपि अनन्तं कालं इति इव परिवर्तितः। पृथिवी, यत्र देवाः, दानवाः च निवसन्ति, दिव wheel-रूपेण आवृतः, इव पक्वकर्परुकः तेन तेन आवरणेन। स्वर्गस्थाः देवाः, भूमौ मनुष्याः, अधः दानवाः, नागाः च—सर्वे कल्पनया कल्पिताः, कालान्तरे क्षयमुपयान्ति। कामः, लोकनायकानां तेजसा पुष्टः, बलात् सर्वत्र प्रसारितः, अनियमेन विक्षिप्तः, लोकं गृहीत्वा धावति। वसन्तः मदोन्मत्तगजः इव, पुष्पवर्षेण, सुरभिसंवहनेन, मनः सीध्वः पन्थानं वलयति। महदपि विवेकः, यदि मनः रमणीमनोहरदृष्ट्या आकृष्टम्, तदा स्पष्टं कर्तुं न शक्नोति। केवलं तु येषां मनः निःस्वार्थ्येन शीतलम्, परहिताय प्रवृत्तम्, परदुःखेन च स्पन्दितम्, ते एव सुखिनः इति मम मतिः। जीवनसागरस्य तरङ्गान् गणयितुं कः शक्ष्यति? ये उत्पद्यन्ते, नश्यन्ति च, कालाग्निना निपातिताः। सर्वे जनाः, मोहात्, निरर्थक आशाकलापैः बद्धाः, जन्मजङ्गले निगीर्णाः, इव मृगाः दोषकुञ्जे। अस्मिन लोके, जनानां आयुः, पापकर्मभिः युगपरम्परया क्षीणम्; विवेकिनः अपि फलं न जानन्ति, यथा व्योमशाखासु कृतः पाशः। ‘अद्य उत्सवः, अयं ऋतुः, अत्र यात्रा, एते बान्धवाः, एतत् सुखम्, एतत् विशेषसुखम्’—इति जनाः स्वस्य कल्पनाजालं व्यर्थं वयन्ति, मनः चञ्चलं, अस्थिरम्, अन्ते अस्मात् लोकात् प्रयान्ति। पुनः, हे पितः, अस्मिन लोके, रम्येषु रूपेषु किमपि नास्ति यत् मनः परमशान्तिं प्राप्नोति। बाल्यं कल्पितक्रीडया यदा गतं, यौवनं आयुगजः रमणीकन्दरासु विक्षिप्तम्, शरीरम् जीर्णम्, तदा जनाः केवलं पीडिताः। शरीरपद्मं वृद्ध्युष्णेन आहतम्, दूरं परित्यक्तम्, जीवितवृश्चिकः क्षणेन निर्गतः, तदा संसारसरोवरः शुष्यति। यदा पक्वता निश्चितम् आगच्छति, तदा पुरुषस्य शरीरवल्ली वृद्ध्या, भारेण, दुर्बलसन्तानेन च, नमति। तृष्णानदी, तीव्रवाहिनी, अनन्तवस्तूनि अपि वहति; सा संसारस्य तटे स्थितस्य तृप्तिवृक्षस्य मूलानि अपि क्षिप्रं क्षिपति। शरीरनौका, चर्मपाशैः बद्धा, संसारसागरे क्षिप्ता, पञ्चेन्द्रियगरुडैः अधः नीत्वा विचरति। मनःमृगाः तृष्णावल्लीवनान्तरे विचरन्ति, शतशाखेषु कामवृक्षेषु, सुखार्थे क्लान्ताः, फलं न प्राप्नुवन्ति। दुःखेषु, विषादमोहात् दूरं, संयमिनः, मनः अस्कलितं, रमणीषु दुर्लभाः, ते महान्तः एव अप्रहतः अन्तः। यः गजसेनावार्णवे तरङ्गान् तरति, युद्धसागरे च, स वीरः न; केवलं यः मनः तरङ्गान् इन्द्रियसागरं च तरति, स वीरः। किमपि कर्म, यत् सुलभं, सिद्धफलम्, न दृश्यते; यः निरर्थक आशाभिः मनः आहतः, तस्य विश्रान्तिः तादृशे स्थितौ एव। ये लोकं कीर्त्या, व्योमं महिम्ना, गृहं धनैः, लक्ष्मीं धर्मबलात् पूरयन्ति, धर्मबन्धाः अच्युताः, ते दुर्लभाः। पर्वतहृदये, वज्रदुर्गे अपि यत् गूढम्, तत् अपि भाग्यदुर्भाग्ययोः वेगेन शीघ्रं प्राप्यते। पुत्राः, पत्न्यः, धनम्, मनसा कल्पितम्, इव रसायनम्; अन्ते तु किमपि न सहायति, केवलं विषम् एव शेषम्। यः दुःखेन पीडितः, शरीरान्ते विषस्थितिम् प्राप्तः, स्वानुभवम् स्मरति, तद् निरर्थकम्, स वृद्ध्यग्निना अन्तरतः दह्यते। आरम्भे सुखार्थं, धनार्थं, धर्मार्थं कर्माणि कृत्वा, फलानि लघूनि, अनिश्चितानि, मनः मयूरपिच्छवत् चञ्चलम्—कथम् विश्रान्तिं प्राप्नोति पुरुषः? कर्मफलानि, नदीतरङ्गवत् विविधानि, यदा न लभ्यन्ते, यदा भाग्येन आगच्छन्ति, तदा लोकः स्वादभेदेन विडम्बितः। सुखदुःखयोः जन्ममृत्योः कर्माणि, अनन्तसुखानि इति मत्वा, मनः क्षिण्वन्ति, अन्ते वृद्ध्या निःशेषम्। यथा वृक्षपर्णानि समागतानि शीघ्रं पतन्ति, एवं विवेकहीनाः जनाः एकत्र समागत्य, अल्पदिनानि स्थित्वा, कुतः अपि गच्छन्ति। यत्र तत्र भ्रमित्वा, दिनान्ते गृहं प्रत्यागत्य, यदि दिवसं साधुसंगेन, शुभकर्मणा रहितम्, तदा कः विश्रान्तिं प्राप्नोति? यावत् शत्रवः भग्नाः, समृद्धिः सर्वत्र, तावत् जनाः सुखानि भुञ्जते—यावत् मृत्युः कुतः अपि आगच्छति। जनाः, क्षणिकसुखैः, तुच्छभावैः आकृष्टाः, यत् आगतम्, तत् प्राप्यते वा न वा, न जानन्ति। ये कालस्य मुखात् मुक्तुम् इच्छन्ति, कर्म यत्नेन कुर्वन्ति, दुष्कर्मबन्धनैः बद्धाः, शरीरबलम् बलात् प्राप्य, तस्मिन् एव शरीरबन्धे स्थिता एव। एषा संसारस्य चञ्चला भीमभीमाकारा भीमवेगिनी, यथा तरङ्गराशिः, क्षणेन भङ्गुरम्। ये वस्तूनि केवलं पुरुषजीवनस्य हरणे प्रवृत्तानि—यथा मनः, यत् सुखं हरति; रमण्यः, यासां नेत्राणि रक्तपङ्कजमधुपवत् चञ्चलानि; विषवल्ल्यः—सर्वे हानिकारकानि। सम्बन्धबन्धनानि—पत्नी, मित्रम्, व्यापारः—व्यर्थम् उत्पन्नानि, यत्र तत्र, समानभावैः बद्धानि, केवलं व्यवहारमायायाः कल्पना। एवं धर्मनिष्ठस्य आत्मनः मनः संसारदुःखैः, तृष्णावृक्षैः, कर्मफलैः, वृद्ध्यग्निना, मोहबन्धनैः च, अनवरतं कम्पितम्, विश्रान्तिं न प्राप्नोति।