शृणु, राम, यथार्थस्य च मिथ्यात्वस्य च रहस्यम् अहं ते विवक्षामि। यत् असत् वस्तु सतिवद् दृश्यते, यत् च सत् वस्तु असतिवद् दृश्यते, तस्य उदाहरणेनैव अहं त्वां बोधयिष्यामि। केवलं सत्यमेव सत्यम् अवशिष्यते, हे ब्रह्मन्; वयं तादृशा एव। परन्तु यथा रज्ज्वादयः, अपि च असन्तः सन्त इव दृश्यन्ते, एवं त्वं वदसि। यथा रज्ज्वादयः, हे राम, अत्र मायया कल्पितानि दृश्यन्ते—मिथ्यैव सन्ति, सतिवद् दृश्यन्ते, मरीचिकायां जलवत्। एवमेव वयं सर्वे, देवदानवादयः च, केवलं प्रतीतिसत्तया एव सन्ति; गच्छामः, कुर्मः, सर्वं च केवलं आभासमात्रम्। तव अहंकारः कल्पित एव, मम अहंकारः अपि कल्पितः; अनुभूयमानः अपि सः असत्यस्वरूपः, स्वप्ने मरणवत्। यथा स्वप्ने सुहृद् मृतः, अनुभवेन अपि असत्यः, तत्र ‘एषः मृतः’ इति भावः जायते—एवमेव अयं संसारः। एवंविधा वादाः केवलं मूढानां भवन्ति, न प्रकाशन्ते। अभ्यासेन तु ते निवर्तन्ते—यथार्थानुभवः न कदापि निःसार्यते। या दृढा निश्चया अन्तः प्रविष्टा, सा न कदापि क्षीयते, नापि पुनः पुनः अभ्यासेन; सा सर्वदा स्थिरा। यः वदति ‘अयं संसारः असत्यः, ब्रह्मैव सत्यम्’ इति, तं मूढाः उपहसन्ति, यथा उन्मत्ताः अन्यं उन्मत्तं हसन्ति। कुतः ज्ञानिनः अज्ञानिनः च एकत्वम्? यथा अन्धस्य च चक्षुष्मतः छायायाः च सूर्यप्रभायाः च एकत्वं न स्यात्। यत्नेन अपि, न ज्ञानी न च अज्ञानी, स्वानुभूतं न निवारयितुं शक्नुवतः, यथा मृतशरीरं न गमयितुं शक्यते। ज्ञानी सम्यग् वदेत्—‘सर्वं ब्रह्मैव’—सः अज्ञानं अतिक्रम्य तद् यथार्थं अनुभूतवान्। एषः वचनः केवलं जाग्रतां मध्ये एव प्रकाशते; यः जाग्रतः, तस्य न किञ्चिदस्ति ‘अहं अयम्’ इति। यः पश्यति ‘एतत् एव परमं शान्तं ब्रह्म’ इति, सः कथं स्वानुभूतिं न निवारयेत्? परात्परात् ऋते मयि किञ्चिदपि नास्ति; यथा सुवर्णे सुवर्णकारत्वं भूषणत्वं वा नास्ति, एवं मम ‘वसिष्ठत्वं’ नास्ति। अज्ञानिनः आत्मनि किञ्चिदपि नास्ति, केवलं पञ्चभूतातिरिक्तम्; यथा सुवर्णे तरङ्गादिकल्पना नास्ति, तथैव अज्ञस्य न सत्यता। मूढः मिथ्याहंकाररूपः, ज्ञानी तु एकात्मरूपः; उभयोः न कदापि स्वस्वरूपनिषेधः। यः यद्रूपः, तस्य न कदापि निषेधः; यथा कश्चित् वदेत्—‘अहं घटः’—एषः केवलं मूढता। अतः न वयं सत्यम्, न रज्ज्वादयः क्वापि सन्ति; एते च वयं च असत्यः—न कश्चन आदिः अस्ति। सत्यबोधस्वरूपः चैतन्यकाशः निर्मलः, सर्वव्यापी, शान्तः, अनवरतप्रभः एव अवशिष्टः। सर्वं तत् एव सत्यम्, शून्यरहितं, शून्यवत् स्थितम्; तस्मिन् चैतन्यकाशे, हे प्रिय, एतानि दृश्यानि स्वप्रभा इव प्रकाशन्ते। यथा पिङ्गलाक्षस्य स्वाभाविकदृष्टिः—रोमाणि वा पिण्डाः इव—तथा एते सृष्टयः अपि तत्र दृश्यन्ते। यः यथा आत्मानं जानाति, सः तथा क्षणेन अनुभवति; अतः चैतन्यकाशे अपि असत्यमपि सत्यमिव दृश्यते तदनुभवात्। अत्र न किञ्चित् सत्यम्, नासत्यम्; यद्रूपं चैतन्यं पश्यति, तत् एव निस्संशयं उदेति। यथा रज्ज्वादयः दृश्यन्ते, तथा वयं अपि उदिताः; सत्यम् अथवा असत्यम्, किं तत्र विशेषः, हे प्रिय, यतः तेषामपि केवलं कल्पनैव अस्ति। अस्मिन् अनन्ते चैतन्यकाशे, सर्वव्याप्ते, अरूपे, चैतन्यं स्वेच्छया उदेति विचरति च, तत्र एव सः पूर्णतया प्रकाशते। यत्र चैतन्यम् एव रज्ज्वादिरूपे प्रकटते, तत्र एव पूर्णतया तस्य अनुभवात् स्थितम्। स्वप्नस्य स्वस्य आभासः ‘जगत्’ इति कथ्यते; चैतन्यकाशे तस्य रूपम् मृगतृष्णायां जलवत्। यत्र चैतन्यकाशः जागरितः, तत्र ‘दृश्य’ इति नाम; यत्र सः सुप्तः, तत्र तस्यैव तत्त्वेन ‘मोक्ष’ इति नाम। सः न कदापि पूर्णतः सुप्तः, नापि पूर्णतः जाग्रतः; ज्ञातव्यं यत् चैतन्यकाशः एव जगद् दृश्यते। मोक्ष एव सृष्टेः महिमा, सृष्टेः महिमा एव मोक्षः; एतेषां शब्दयोः अर्थभेदः नास्ति, यथा पर्यायशब्दयोः। परमार्थतः, ‘जगत्’ इति रूपं स्वस्वरूपं पश्यति, यथा पिङ्गलाक्षस्य लोचनं रोमं वा रजः वा पश्यति। न तत्र कश्चित् पिण्डः; सा एव दृष्टिः तिष्ठति। न एषः दृश्यवस्तु, नापि किञ्चिदस्ति; एवं चैतन्यकाशः प्रतिष्ठितः। सर्वत्र सर्वं अनुभूतिरूपेण एव अस्ति; न किञ्चिदपि अत्र अननुभूतम्। एषः शान्तः, नित्यः, सर्वव्यापी; एवं तिष्ठति, निःसंशयः, अद्वैतः—अतः तत्रैव तिष्ठ। एषः महाचैतन्यस्य रूपः गुहायाः इव घनः, शान्तः, गगनसदृशः प्रकाशमानः। नात्र क्वापि सत्तानास्तित्वं दृश्यते; यत् अस्ति, तत् एव शोभते। रज्जु-सर्प-घटादीनां प्रयोजनाय, तस्मिन्नेव क्षणे, यमदूतैः प्रार्थितः, यमः इदं वचनं अब्रवीत्—शृणु, हे रघुनन्दन। यदा ते पृथक्करणं प्राप्य स्वकथां शृण्वन्ति, तदा रज्ज्वादयः अपि निःसंशयं विमुक्ताः भविष्यन्ति। कुत्र, कदा, कथं च ते स्वकथां त्वत्तः शृण्वन्ति, भगवन्? केन च कथा-क्रमः श्रोतुं शक्यते? कश्मीरदेशस्य महापद्मसरसः तटस्य च सरसि, मत्स्ययोनि-परम्परां पुनः पुनः अनुभूय, कामाभिलाषैः चञ्चलाः, कालेन तत्रैव लयं गमिष्यन्ति; तत्र पद्मसरसि हंसाः भविष्यन्ति। इति।