तेषां कवचानि शाल्मलीशकटनिष्ठुरशृङ्गेषु विधूयमाना विविधान्तरेषु शिलातलनिपातेन शतधा विदारितानि शिरांसि पतन्ति स्म। सर्वे दानवश्रेष्ठाः सर्वशस्त्रसमन्विताः पतनमात्रेणैव विनष्टाः, तेषां धूलिः सर्वतो दिशः प्रसरन्ती समुद्रे जलेन सम्यक् विलीयते स्म। तत्र शम्बरः कालान्तकाग्निवन्महाक्रोधरश्मिना दामव्यालकटदानवान् प्रति प्रज्वलितः। तस्य भीतया दामव्यालकटदानवा दानवसैन्यं परित्यज्य सप्तमं पातालं पलाय्य तत्रैव स्थिताः। तत्र यमसेवकाः कुकुहा नाम, प्रेतानपि संत्रासयितुं समर्थाः, नरकसागरस्य रक्षकत्वेन तिष्ठन्ति स्म। तेषां चिन्ताः घनमेघरूपिण्यः सन्तः शनैः स्वदुहितॄः प्रददुः। तैः सह ते निषादकाः तत्रैव दशसहस्रवर्षाणि कालं यापयन्तः, हिंस्रवृत्तिभिः मनांसि गृहीत्वा, वासं कृतवन्तः। ‘एषा रम्या स्त्री मम, ममैषा, अहं तस्याः स्वामी’ इति मिथ्याभिमानबन्धनैः प्रेमबंधनेन कालं यापयामासुः। ततः कालेन धर्माधिपः तत्रैव अकस्मात् महानरकविचारार्थं समुपागतः। तं धर्माधिपं त्रयः असुराः नाजानन्, न च प्रणम्य, तं दासवत् सामान्यं मन्यमानाः, स्वविनाशं कृतवन्तः। ततः वैवस्वताज्ञया ते ज्वलनशिखरूपे भूमौ स्थापिता, भ्रूभङ्गेन दृढनिश्चयाः। तत्रैव स्वमित्रपत्नीबान्धवैः सह ते दुःखदुःखिता विलपन्तः, दावानलदग्धपल्लववृक्षवत् दग्धाः। स्वस्वकृरूरवृत्तिभिः ते निषादकाः, व्याधाः, राजपुरुषाश्च सन्तः पुनः पुनः तादृशेषु रूपेषु जाताः। ततः तां योनिं परित्यज्य, ते सुह्मेषु काकाः, ततः गृध्राः, पुनः बकाः जाताः। तेषां वक्रचित्तानां त्रिगर्तेषु शवत्वं, बार्बरदेशे षाट्यत्वं, मगधेषु कीटकत्वं प्राप्तम्। अत्र संसारचक्रे विचित्रयोनिपरम्परा दृश्यते; अद्य कश्मीरदेशस्य सरःकाननस्थलेषु केचन मीनाः सन्ति। ते दावानलदग्धाः, कर्दमलग्नेऽल्पजले न मृत्युम् आप्नुवन्ति, न च जीवन्ति, शुष्कमशुष्कमिव जीर्णाः। एवं विविधयोनिषु पुनः पुनः जात्वा, पुनः पुनः लीयन्ते, उदधौ तरङ्गवत्। दीर्घकालं वासनावातैः वह्यमानाः, ते भवसागरं प्रविष्टाः, तृणतरङ्गरूपदेहधारिणः; अद्यापि, हे राम, न विश्रान्तिम् आप्नुवन्ति—वासनाशक्तेः घोरत्वं विचारय। अविवेकानुसरणेन चित्तं स्वलीलया तादृशं व्यसनं प्राप्य, अनन्तदुःखस्य कारणं भवति। कुतः तद् ऐश्वर्यं येन सुरासुरगणाः विनाशिताः, कुतः चायं मीनभावः, दग्धशोचिषा मलिनेन च क्षीणः? कुतः तद् शौर्यं येन देवसेनान् अपास्य, कुतश्चायं लघुदासत्वं, शबरराजत्वं वा? कुतः तद् अहंकाररहितचैतन्यस्य स्थैर्यम्, कुतश्च मिथ्यावासनाजन्यः अहंकारकल्पनाः? संसारलता घनशाखिनी केवलं अहंकारबीजसमुत्पन्ना, सर्वत्र प्रसृता। तस्मात्, हे राम, अहंकारं स्वान्तः यत्नेन निष्कुरुष्व; ‘अहं कश्चन’ इति भावं विस्मृत्य सुखी भव। परमार्थचन्द्रमण्डलः शीतलः सुधासम्पूर्णश्च, अहंकारमेघेन आच्छन्नः सन् अदृश्यः जातः। लोभक्रोधमोहास्त्रयो दानवाः अहंकारपिशाचेन ग्रस्ताः, तत्त्वतोऽसन्तोऽपि मायया सत्यमिव दृश्यन्ते। कश्मीरे महापद्मसरसः कर्दमकच्छेषु, हे राम, अद्यापि मीनाः सन्ति, कोमलशाकान्याश्रित्य रमन्ते। न सत्यानां असत्त्वं, नासत्यस्य सतत्त्वं; कथं तर्हि, असत्याः सत्यमिव स्थाता भवन्ति? एवं, महाबाहो, असत्यं कदापि न जायते; कदाचित् स्थूलरूपेण, कदाचित् सूक्ष्मरूपेण दृश्यते, न तु तत्त्वतः अस्ति। किं तद् असत्यं यत् सत्यमिव दृश्यते, किं वा सत्यम् यद् असत्यरूपेण दृश्यते? अनेनैव दृष्टान्तेन त्वां बोधयिष्यामि। केवलं सत्यमेव सत्यम् अस्ति, हे ब्रह्मन्; वयं तादृशाः एव। परन्तु राज्ज्वादयः असन्तोऽपि सत्यमिव दृश्यन्ते इति त्वं वदसि। यथा राज्ज्वादयः, हे राम, मायया कल्पिताः असन्तोऽपि सत्यमिव दृश्यन्ते, मरीचिकाजलवत्—एवं वयं सुरासुरादयः केवलं आभासरूपिणः, गच्छामः, कुर्वामश्च, किंतु सर्वं केवलं आभासमात्रम्। तेजसि अहंभावः कल्पितः एव, ममापि अहंभावः कल्पितः; अनुभूतिरपि असत्यरूपा, स्वप्नमरणवत्। स्वप्ने मित्रमरणस्य अनुभवः, तदपि असत्यरूपं, ‘सः मृतः’ इति भावो जायते—एवं ह्ययं जगत्। एवंविधं वचनं केवलं विमूढानां, न प्रत्यक्षते; अभ्यासेन तु तदपास्तं भवति—प्रत्यक्षानुभवः न निवार्यते। या श्रद्धा अन्तर्युक्ता, न तु प्रयत्नाभ्यासेन, सा कदापि कस्यापि न नश्यति। यः वदति—‘जगत् असत्यम्, केवलं ब्रह्म सत्यम्’—स विमूढैः उपहस्यमानः, यथा उन्मत्तः उन्मत्तं हसति। कुतः एकत्वं ज्ञस्य अज्ञस्य वा, यथा अन्धस्य चाक्षुषस्य, छायायाः च प्रकाशस्य च।