यदा युद्धकुशलाः सर्वे महापर्वतगिरिदुर्गानि भित्त्वा दिशाम् शाखासु इव सर्वत्र पुष्पवृष्टिं विसृज्यन्ति स्म, तदा देवा असुरा च युद्धनिनादेन कम्पिताः, आयुधधराः, परस्परं प्रहरन्तः, इन्द्रवज्रतेजसा दीप्तदेहाः, विशालासनेषु उपविष्टाः, आकाशे विचरन्तः, रक्तधाराभिः समन्तात् सिञ्चन्ति स्म। तस्मिन्काले जगतः कुक्षिः छिन्नशिरोभिः, हस्तैः, भुजैः, ऊरुभिः च पूरितः, ये गगने अशुभशल्यकाः इव भ्रमन्ति स्म; घनघनैः मेघैः, पर्वतसामर्थ्यवद्भिः सूर्यं दिशान्तपर्वतान् च व्यापादयन्तः, जगत् तमसा आवृतम्। सम्पूर्णं विश्वं तदा कल्पान्तवद् भीषणम् अभवत्—दावाग्निना, उदकेन, वायुनाऽर्केण च विक्षुब्धम्, वनानि विदीर्णानि, देवदानवसंघाः नष्टाः, ब्रह्माण्डस्य भित्तयः कोणे च अविचलिताः। दिशः पर्वतशिखरैः भीमायुधप्रहारेण विक्षिप्ताः, गुहावासिव्याघ्राणां घोरनिनादैः, सिंहनादैः च, मेघपतनेन प्रतिध्वनिताः, सन्तप्ताः। आकाशं मायानद्यः, समुद्राः, अग्निधूममेघाः, वृक्षाः, देवदानवशवाः, पर्वताः, अश्मवृष्टयः च व्याप्य स्थितम्; शिरांसि, बाणाः, शूलानि, गदाः, अस्त्राणि, शस्त्राणि च वातेन वनपत्राणि इव विक्षिप्तानि। हस्तघातैः, येषां बलं पर्वतपक्षपातवत्, सागरपूरितजलधारा, भग्नदेवपुर्यः पतनात् वीरशरीराणि पर्वतवत् पतन्ति स्म, एकैव प्रवृत्ता। गगनं घोरगर्जितैः निनदितम्, पर्वतान्तरं रक्तनदीभिः क्षालितम्, विश्वगुहं युद्धवेगेन रक्तह्रदवत् विक्षुब्धम्। तद् युद्धकलकलं देवदानवैः परिपूर्णम्, सर्वदिक् व्याप्य, सुखदुःखयोः, सृष्टिसंहारयोः कारणम्, संसारचक्रवत् अभवत्। ततः मायया, विवादेन, संधिना, संघर्षेण, पलायनेन, धैर्येण, कौशलयुक्तैः उपायैः च, आत्मदैन्येन, शस्त्रयुद्धेन, पुनः पुनः अन्तर्धानेन, सर्वैः उपायैः तद् देवयुद्धं पञ्चत्रिंशद् वर्षाणि प्रवृत्तम्। तत्र वृक्षाणां, अग्नीनां, शस्त्राणां, जलानां, अन्नस्य, पर्वतानां च दश, अष्ट, पञ्च, सप्त वर्षाः, दिवसाः, मासाः च व्यापन्नाः। तस्मिन्नन्तरे, निरन्तराभ्यासेन, बन्धनादयः, मनः तद्भावेन दग्धाः, अहंभावनिष्चयम् अलभन्त। यथा अत्यन्तसन्निकर्षात् दर्पणः प्रतिबिम्बवत् दृश्यते, तथा पुनः पुनरभ्यासात् अहंभावः प्राप्तः। यथा दूरे वस्तु न दर्पणे दृश्यते, तथा अनभ्यासात् वस्तुबुद्धिः न जायते। यदा बन्धनानि च समुत्पन्नानि, अहंभावप्रवृत्तिश्च जाता, तदा 'मम जीवितम्, मम वस्तूनि' इति बुद्धिः, दुःखं च प्रविष्टम्। भयप्रवृत्त्या गृहीताः, मोहप्रवृत्त्या आहताः, आशापाशैः बद्धाः, दीनावस्थां प्राप्ताः। अहंभावरहितैः 'मम' इति कल्प्यते, यथा रज्जौ सर्पबुद्धिः रज्जुसंस्कारात् कल्प्यते। 'एतद् शरीरं शिरसः पादपर्यन्तं स्थिरं भवतु'—इति तृष्णया दीनाः, शोकं पतन्ति। 'मम शरीरं स्थिरं भवतु, मम धनं मम सुखाय'—इत्यादिभिः चिन्ताभिः चित्तं बद्धं, धैर्यं नश्यति। यतः शरीराणि न गाढसंस्कारयुक्तानि, देवद्विषः च स्थैर्यहीनाः, तेषां हिंसाप्रवृत्तिः शीघ्रं शुद्धवत् अपसारिताः। 'कथं वयं अस्मिन्लोके सुरक्षिताः स्थेयुः?' इति चिन्तया व्याकुलाः, शोकं पतिताः, नीरजैः पद्मैः इव। तेषु ये आत्मन्येव आसक्ताः, ते अन्नपाने सुखं लभन्ति, संसारस्थाः, तीव्राः, जन्मचक्रे बद्धाः। तदा तस्मिन् युद्धे भयात्, मत्तगजसंघेन परिताः मृगाः इव, शरणं ययुः। 'वयं म्रियामः, वयं म्रियामः' इति चिन्तया, आशाः छिन्नाः, युद्धे शनैः मन्दगतयः विचरन्तः, ऐरावतकोपवत्। ये केवलं शरीरस्थितिं कामयन्ति, भयग्रस्ताः, मृत्युः दुर्बलत्वात् तेषां मूर्ध्नि आपद्गामिनि पादं निवेशयामास। तदा तेषां वीर्यं क्षीणम्, ते श्रेष्ठवीरं हन्तुं न अशक्नुवन्, यथा दग्धकाष्ठाग्निः हविः न दहति। देवैः प्रहरद्भिः, ते युद्धे समर्थाः न अभवन्, सर्वाङ्गे क्षताः, साधारणाः इव स्थिताः। का हि विस्तरेण कथा? असुराः मृत्युभयेन संतप्तचित्ताः, युद्धभूमिं परित्यज्य पलायितवन्तः, देवैः अभियातेषु। ते सर्वे पलायमानाः, पर्वतान्तरासु, दानवानां दाम, व्यालाख्येषु प्रसिद्धेषु निकेतनेषु च, दिशः दिशः धावन्तः। तदा स देवद्विषां सैन्यं, युगान्तवातेन नक्षत्रजालमिव पतितम्, सर्वतः पलायितम्। देवपर्वतानां कन्दरासु, शिखरशिलासु, समुद्रतीरेषु, मेघपृष्ठेषु—समुद्रवर्त्मसु, पातालेषु, नद्यः, मरुस्थलेषु, दिशान्तेषु, दावाग्निदग्धे वने च—रणरञ्जितकोशेषु, ग्रामेषु, नगरेषु, भीमयक्षाकीर्णवनेषु, दावाग्निदग्धमरुस्थलेषु—लोकालोकपर्वतान्ते, पर्वतसरोवरासु, आन्ध्र-दार्मीढ-कश्मीर-पारस्यनगर्यः च—नानासमुद्रतरङ्गेषु, गङ्गाकलशेषु, द्वीपदूरेषु, जम्बूद्वीपवनेषु च, सर्वत्र ते देवद्विषः पर्वतवत् पतन्तः, भग्नाङ्गुलिपादाः, विदीर्णभुजहस्ताः। शाखासु संलग्नान्तराणि, मुक्तरुधिरधाराः, विक्षिप्तशरीरमस्तकाः, कोपेन विवृतनेत्राः, प्राणवियोगे स्थिताः। स्वशस्त्रवेगेन भग्नकवचाः, विदीर्णवस्त्राणि, दूरतः पतितानि, विविधविधया विक्षिप्तानि। कण्ठे शिरोभूषणानि, तीक्ष्णशिलाभिः विदारितांशाः, कठोरशब्देन भीतिं जनयन्ति स्म। एवं तद् युद्धं, सम्पूर्णं, घोरं, देवदानवसंघातसंकीर्णम्, संसारचक्रवत् सुखदुःखकरम्, सृष्टिसंहारात्मकं, प्रवृत्तमासीत्।