शृणु, हे भक्त, यथावृत्तं दिव्ययुद्धस्य महात्म्यं। पर्वताः, यथा महाशिलाभिः प्रहारिताः, शस्त्रैः विदारिताः, तत्र तेषां प्रभावेण आकाशस्य मुखानि अभवन्। समुद्राः, रक्तजलैः पूर्णाः, द्रव्यमानाः, तदा दिग्भ्यः आकाशे वियद्वदनानि इव दृष्टवन्तः। देवदानवशिखरस्थलुता, ताडपत्रवनानि, तत्र आकाशस्य रूपाणि अभवन्। तस्मिन् भयंकरयुद्धे, शूलाः, बाणाः, तोमराः, गदा, खड्गाः, चक्राणि च विक्षिप्तानि। देवदानवाः क्रोधात् पर्वतान् अपि विक्षिप्य, तीक्ष्णदन्तनखानां घर्षणेन, सिंहवृष्टिः जीवतः उग्रः भूमौ अभवत्। सूर्यसेनाः, दीप्तनेत्राः, विषज्वालाः, प्रज्वलितोष्मणा, कालान्ते दिशां दाहं दर्शयन्ति। सर्पाः, मदोन्मत्तसागराः इव, भूमौ पर्वतानि च व्याप्य उड्डीयन्ति। मकरनादः, गर्जितानि, व्योमसागरतरङ्गाः, महापर्वतैः परिवृताः, जगत् सङ्कुचितं, संकटमयम् अभवत्। विविधनदीशस्त्रप्रवाहः प्रवहन्, तत्र प्रवृत्तः। आकाशः पर्वतैः, शस्त्रैः, गरुडशिखरैः भूषितः, महासर्पशरीरैः, दैत्यसमूहैः च पूर्णः। क्षणं मेघैः, तदनन्तरं अग्निना, सूर्यप्रकाशेन, पुनः तमसा अपि व्याप्तः। जगत् असह्यं अभवत्, युगाग्निभिः दिग्भ्यः ज्वलितम्। गरुडस्य गर्जनाः आकाशे निनादन्ति, शस्त्राग्निप्रवाहः, पर्वतसमूहः च, देवस्थानानि दहन्ति। दानवाः भूमेः पर्वतशिखरात् पक्षिणः इव आकाशे उड्डीयन्ति; देवाः, बलहीनाः, पर्वतशिलाः इव पतनं कुर्वन्ति। देवदानवाः, महाग्निना शस्त्रवृक्षेषु दग्धशरीराः, आकाशे पर्वतैः युगवायुभिः कम्पितैः, तत्र स्थिताः। आकाशः, सर्वतः देवदानवपर्वतपतिस्थ शरीरात् रक्तप्रवाहैः पूर्णः, उदयगङ्गा इव रक्तवर्णः, दिवं समुद्रं च पर्यावृत्य शोभते। पर्वतवृष्टिः, जलवृष्टिः, विविधशस्त्रवृष्टिः, विषमशिलावृष्टिः, तदनन्तरं अग्निवृष्टिः अपि अभवत्। युद्धकुशलाः, सर्वमहापर्वतगृहाणि विदारित्य, दिशाम् शाखासु पुष्पवृष्टिं सर्वत्र अकुर्वन्। देवदानवाः, युद्धनादेन उद्विग्नाः, शस्त्रधारणेन अव्यवस्थिताः, परस्परं प्रहारन्तः, इन्द्रवज्राग्निना दग्धशरीराः, महासनासु स्थिताः, आकाशे रक्तप्रवाहं विक्षिपन्तः विचरन्ति। तदा, जगत्स्य उदरम् छिन्नशीर्षहस्तबाहूर्वङ्गैः पूर्णम्, आकाशे भ्रमन्तः, मेघाः पर्वतवत् सूर्यं दिशान्तपर्वतानि च आच्छाद्य, तत्र स्थिताः। विश्वम् कालान्ते इव भयानकम् अभवत्—ज्वलिताग्निः, उद्विग्नजलम्, वायुः, सूर्यः, विदारितवनानि, विनष्टदेवदानवसमूहः, ब्रह्माण्डस्य भित्तयः अचलाः। पर्वतशिखरैः शस्त्रप्रहारैः दिशाः विक्षिप्ताः, गुहाजातश्वापदसमूहगर्जनैः, सिंहनादैः, मेघपतनरवैः च प्रतिध्वनितम् अभवत्। आकाशः मायासमुद्रनदीभिः, अग्निधूममेघैः, वृक्षैः, देवदानवशवैः, पर्वतैः, शिलावृष्टिभिः च पूर्णः; शिरांसि, बाणाः, शूलाः, गदाः, अस्त्राणि, शस्त्राणि, वातेन वनपर्णानि इव विक्षिप्तानि। हस्तप्रहारेण, पर्वतपक्षाणां गमनागमनवत्, जलप्रवाहः—सागरवत्—देवपुरनाशेन, वीरशरीरपतनात् पर्वतवत्, एकस्मिन क्षणे प्रवृत्तः। आकाशे घनगर्जनः, पर्वतान्तरेषु रक्तप्रवाहः, जगत्गुहा रक्तसरोवरमिव युद्धप्रवाहैः उद्विग्ना अभवत्। स युद्धकल्लोलः, देवदानवसमूहैः पूर्णः, सर्वदिशि प्रसारितः, सुखदुःखसृष्टिसंहारमयः, संसारचक्रवत् अभवत्। ततः, मायया, विवादेन, संधिना, संग्रामेण, पलायनेन, धैर्येण, उपायेन च, आत्मवेदना, शस्त्रयुद्धेन, पुनः पुनः अदर्शनात्, सर्वैः उपायैः, देवयुद्धम् पंचत्रिंशद्वर्षाणि प्रवृत्तम्। वर्षाणि, दिनानि, मासाः—दश, अष्ट, पञ्च, सप्त—वृक्षाणां, अग्नीनां, शस्त्राणां, जलानां, अन्नानां, पर्वतानां च गतानि। तस्मिन समये, अभ्यासेन, बन्धाः अन्ये च, मनः दग्धम्, दृढं 'अहम्' इति अभिमानम् आस्थाय स्थिताः। अतिशयसंयोगात्, दर्पणः प्रतिबिम्बवत्, अभ्यासात् अभिमानावस्था प्राप्ता। दूरवस्तु दर्पणे न प्रतिबिम्बति, तथैव अभ्यासरहितं वस्तुचित्ते न प्रतिबिम्बति। यदा बन्धाः अभिमानवृत्तिः उत्पन्ना, तदा 'मम जीवः, मम धनम्' इति चिन्ता, दुःखम् आगतम्। भयवृत्त्या ग्रहीताः, मोहवृत्त्या पतिताः, आशाबन्धनैः बद्धाः, दीनावस्था प्राप्ताः। 'मम' इति कल्पना, निर्अहंकारे, रज्जुसर्पवद्, तत्र बन्धनचिह्नात् कल्पिता। एष शरीरः शिरःपादपर्यन्तम् स्थिरः भवतु—इति तृष्णा, 'मम' इति चिन्तया, शोकम् आगतम्। 'मम शरीरम् स्थिरम् भवतु, मम धनम् सुखाय'—इति मनः बद्धम्, साहसः नष्टः। शरीराणि गाढस्मृतिरहितानि, देवशत्रवः स्थैर्यरहिताः, तेषां हिंसावृत्तिः शीघ्रं शुद्धा इव लुप्ता। 'कथं वयं सुरक्षिताः भवेम?'—इति चिन्तया, उद्वेगात्, शोकम् प्राप्ताः, जलरहितपद्मवत् पतिताः। तेषु, आत्माभिमानयुक्ताः, अन्नपानसुखे रताः, संसारस्थाः, तीक्ष्णाः, जन्मबंधनयुक्ताः अभवन्। तदा, युद्धे, भयात्, शरणं गृहीत्वा, मत्तगजसमूहपरिवृतवनमृगवत् अभवन्। 'वयं म्रियेम, म्रियेम'—इति चिन्तया, आशाः विदारिताः, युद्धे शनैः शनैः भ्रमन्ति, ऐरावतक्रोधवत्। केवलं शरीरसुखेच्छया, भययुक्ताः, मृत्युः दुर्बलतया शिरसि आपतद्। तदा, बलः क्षीणः, अग्रवीरं हन्तुं अशक्ताः, यथा क्षीणद्रव्याग्निः हविः न दहति। देवाः प्रहारं कुर्वन्ति, ते युद्धे अशक्ताः, सर्वाङ्गे क्षताः, साधारणवत् स्थिताः। किं बहुना? दानवाः, मृत्युभयात् मनः कम्पितम्, युद्धभूमिं त्यक्त्वा, देवाः अग्रे गच्छन्ति। सर्वे पलायमानाः, पर्वतासुराणां मध्ये, सुप्रसिद्धासुरालये दमे व्याले च गच्छन्ति। एवं, हे भक्त, तद् दिव्ययुद्धं, मायाव्यापारैः, अभ्यासैः, अभिमानवृत्त्या, दुःखसुखैः, संसारचक्रवत्, दीर्घकालम् प्रवृत्तम्।