यदा बाल्येऽपि महता प्रयत्नेन सत्सङ्गः दूर एव दृश्यते, न कश्चित् स्पष्टः पन्था दृश्यते, न च सत्यं समुत्पद्यते। तदा मनः स्वान्तरे मोहाविष्टं दृश्यते, सुखं च दूरमपसृतम्, न करुणा प्रकाशते, किं तु दूरेऽप्यधमत्वं समीपमागच्छति। धैर्यं च भीरुत्वमुपैति, प्रजाः पतनाय विनाशाय च प्रवृत्ताः सन्ति; दुष्टजनानां सङ्गः सहजः, सत्सङ्गः तु दुर्लभः। संसारस्थितयः आगच्छन्ति यान्ति च, कल्पनया जीवः बध्यते; सततं कुतश्चित् प्राणिनां अनन्तपरम्परा प्रवहति। दिशः अपि न दृश्यन्ते, भूमिः सर्वविभागवर्जिता जाता; पर्वतानि अपि क्षीयन्ते—मम कस्यापि आशा अस्ति? सागरा अपि शुष्यन्ति, तारागणः अपि लीयते; सिद्धाः अपि न सिद्धाः भवन्ति—मम कस्यापि आशा अस्ति? आकाशः अपि अभावेन ग्रस्यमानः, जगत् अपि विदल्यमानम्, पृथिवी अपि चञ्चला—मम कस्यापि आशा अस्ति? असुराः अपि नश्यन्ति, नित्यः अपि अनित्यजीवनः; अमराः अपि म्रियन्ते—मम कस्यापि आशा अस्ति? इन्द्रः अपि अन्यैः इन्द्रैः पराजितः, यमः अपि निगृह्यते; वायुः अपि गत्यभावं प्राप्नोति—मम कस्यापि आशा अस्ति? चन्द्रमाः अपि नभस्सदृशः, सूर्यः अपि भग्नः, अग्निः अपि दुर्बलः—मम कस्यापि आशा अस्ति? ब्रह्मा अपि विपत्तिग्रस्तः, अजोऽपि विष्णुमपि हरति; शिवः अपि अभावं गच्छति—मम कस्यापि आशा अस्ति? कालः अपि विदलितः, दैवम् अपि नीयते; आकाशः अपि अनन्ते विलीयते—मम कस्यापि आशा अस्ति? सर्वे लोका अपि कस्यचित् अज्ञातशक्त्या विडम्ब्यन्ते, या अनश्रुता, अनिर्वचनीया, अदृश्या च, या मोहजननी। सा एव अहङ्काररूपेण सूक्ष्मरूपेण सर्वेषां अन्तः स्थित्वा, त्रिषु लोकेषु कोऽपि नास्ति यः तया न बाध्यते। यथा सूर्यस्य सारथिः शिलासु पर्वतशिखरेषु वनकुञ्जेषु च प्रमथ्यते, तथा जीवः अपि अनन्तं कालं क्षिप्यते। भूमण्डलं, यत्र देवदानवसमूहेषु स्थितम्, दिवाचक्रेण परिवेष्टितम्, विपाकफलसदृशं काष्ठफलस्य त्वक् इव अस्ति। स्वर्गस्थाः देवाः, पृथिव्यां मनुष्याः, पाताले दानवाः सर्पाश्च—सर्वे केवलकल्पनया कल्पिताः, विनाशाय नीयन्ते। कामः, जगत्प्रभूणां तेजसा पुष्टः, अव्यवस्थितया बलात् प्रवर्तते, संसारं गृहीत्वा विक्षिपति। वसन्तः अपि मदमत्तगज इव, पुष्पवर्षैः सुरभिवातैः च, मनसः सम्यक्पन्थानं विक्षिपति। महदपि विवेकं न शक्नोति मनः प्रसादयितुं, यदि स्नेहयुक्तनयनेन स्त्रीदृष्ट्या बद्धम्। केवलं ते ज्ञानीनः एव सुखिनः, येषां मनः आत्मन्यलिप्तं, परहिताय प्रवृत्तं, परदुःखदुःखितं च। कः गण्यते संसारसिन्धोः तरङ्गान्, ये उत्पद्य नश्यन्ति, कालाग्निना पीड्यमानाः? सर्वे जनाः, मोहात्, व्यर्थाशापाशैः बद्धाः, जन्मजङ्गले निगीर्णाः, मृगाः इव दोषकुञ्जे। अस्मिन्लोके, पापकर्मणां समुच्चयेन जनानां आयुः क्षीयते; विवेकिनः अपि न जानन्ति किम् फलम् आगमिष्यति, यः आकाशशाखासु जालवत्। अद्य उत्सवः, एष ऋतुः, अत्र यात्रा, एते बान्धवाः, एष सुखम्, एष विशेषभोगः—इत्येवं जनाः स्वस्य कल्पनाजालं व्यर्थं वयन्तः, चञ्चलचेतसः, अस्मात् लोका नश्यन्ति। अपि च, हे पितः, अस्मिन्लोके, रमणीयेषु रूपेषु किञ्चिदपि नास्ति यत् मनः परमशान्तिं प्राप्नोति। यदा बाल्यं कल्पितक्रीडया अतीतम्, यौवनं च स्त्रीगुहासु विक्षिप्तम्, शरीरं क्षीणम्, तदा जनाः केवलं पीड्यन्ते। शरीरपद्मम् जराशीतेन ताडितम्, दूरं त्यक्तम्, प्राणस्य भ्रमरः क्षणेन गच्छति, तदा संसारह्रदः शुष्यति। यदा परिपाकः निश्चितः आगच्छति, तदा पुरुषस्य शरीरलता, जरया भारेण च, दुर्बलसन्तानैः च, नमति। तृष्णानदी, शीघ्रवेगा, सर्वाणि वस्तूनि वहति; अस्मिन्लोके, सा कौशलात् तटस्थस्य तृप्तिवृक्षस्य मूलानि अपि क्षुण्णाति। शरीरनौका, चर्मरज्जुभिः बadd्धा, संसारसिन्धौ क्षिप्यमाणा, पञ्चेन्द्रियनक्रैः अधः नीयते। मनःमृगाः, तृष्णालतान्तर्गिरौ विचरन्तः, शतशाखासु कामवृक्षेषु धावन्तः, सुखलाभाय श्रमन्ति, फलं न लभन्ते। क्लेशेषु, दुःखमोहवर्जिताः, स्वाधीनमनसः, स्त्रीषु दुर्लभाः, ते एव महान्तः, येषां अन्तः अघातितम्। ये गजयूथप्लवांस्तरन्ति, युद्धसिन्धुं च, ते न वीराः मम; केवलं ये मनसः तरङ्गान्, इन्द्रियसागरं च तरन्ति, ते एव वीराः। न किञ्चित् कर्म, यत्र सहजं फलम्, दृश्यते; व्यर्थाशापीडितचेतसां विश्रान्तिः तु तादृशे अवस्थायामेव। ये लोके कीर्त्या, दिवि यशसा, गेहे धनसमृद्ध्या, लक्ष्म्या धर्मबलसम्पन्न्या च पूरयन्ति, धर्मपाशैः अच्युतैः, ते दुर्लभाः। यदपि पर्वतहृदये, वज्रदुर्गे वा गुह्यं, तत् अपि नित्यं द्रुतगत्योः शुभाशुभयोः बलात् प्राप्यते। सुताः, भार्याः, धनं च मनसा कल्प्यन्ते, हे प्रिय, इव रसं; अन्ते तु न किञ्चिदुपकुर्युः, केवलं विषमिव शेषते। यदा पुरुषः दुःखेन पीडितः, शरीरावसानकाले विषयुक् स्थितिं प्राप्तः, स्वीयानुभवान् स्मरति, शून्यफलान्, तदा अन्तः जरावह्निना दह्यते। पूर्वं सुखार्थे, धनार्थे, धर्मार्थे च, कृतेषु कर्मसु, लघुफलेषु, अनिश्चितफलप्राप्तिषु, मयूरपिच्छवत् चञ्चलमनेः, कुतः कदा वा विश्रान्तिः स्यात्?