श्रूयताम्—यदा कश्चन जीवः दुःखसुखरूपाणि यानि वा सतां नास्तां वा अवस्थां प्राप्नोति, तानि सर्वाणि तृष्णावल्ल्याः कटुतरमधुरपुष्पाणि भवन्ति। अस्य जगतः स्वभावबन्धनैः सूत्रैः बद्धस्य प्रवर्तनं दृश्यते; तानि स्वभावानि यदा अतिशयेन दृढीकृतानि, तदा तु महान् क्लेशः जायते, तानि च विनष्टानि सन्ति चेत्, सुखमेव लभ्यते। ज्ञानी अपि, पण्डिता अपि, कुलीनाः वा महान्तः अपि, तृष्णया एव बद्धाः भवन्ति, यथा सिंहः शृङ्खलया निगृह्यते। अस्मिन् देहवृक्षे निवसतः, हृदयगृहे विश्रान्तस्य मनसो यद् यथा वायुः सञ्चरति, तस्य तृष्णाजालं कल्पितम्। एषः लोकः स्वभावैः पीड्यमानः, विधिना आकृष्टः, यथा बालकहस्तगृहीतेन रज्ज्वा बद्धः विहङ्गमः निरुपायः सदा श्वसन् नीयते। अतः, शस्त्रभारस्य संग्रामविभ्रमस्य च पर्याप्तम्; केवलं विवेकबलात् एव त्वं शत्रुं, स्वभावं विकारसहितं, सम्यक् उपनय। यदा अन्तःस्थितिः विक्षिप्यते, तदा शत्रुसैन्यनायकाः—न शस्त्रैः, न शास्त्रैः, न अस्त्रैः—त्वां जयितुं शक्नुवन्ति। एते स्वभावविकाराः रज्ज्वः सर्पदण्डवत्, संग्रामपुनरावृत्त्याः प्रभावेन अहङ्कारमयं स्वभावं गृह्णन्ति। यदि शम्बरनिर्मिताः यन्त्रपुरुषाः तं स्वभावं न गृह्णन्ति, तर्हि ते अजय्यत्वं प्राप्नुवन्ति। अतः, विवेकयुद्धेन तान् अमरान् बोधय, यावच्छक्त्या अभ्यासेन ते स्वभावयुक्ताः भवन्ति। तदा येषां चित्तानि बद्धानि, ते विनाशयोग्याः स्युः; अत्र लोके ये पिपासापाशे बद्धाः, ते दुर्बलाः न भवन्ति। एषः विश्वः समः विषमश्च, स्वस्वभावैः एव स्थितिं प्राप्तः; सागरतरङ्गराशिवत् सञ्चलति, तस्मात् अत्र तमेव स्वभावं चिकित्स्य, नाशयितव्यं। एवं चिन्तयन्तः देवाः तान् वचनानि श्रुत्वा, स्वस्वदिशं ययुः, कमलसौरभं वहन्तः, यथा वनमाल्यवतः वाताः। स्वस्वतेजोनिवासेषु दिव्यानि दिनानि, स्थिरपद्ममधुकरवद्, विश्रान्ताः। कालेन स्वात्मोदयकारिण्याः शुभायाः प्राप्तौ, ते मेघनिनादसमानैः मृदङ्गनिनादैः गगनं पूरयामासुः। ततः, पातालोद्भूतैः दानवैः सहिताः, भीषणः दीर्घः च संग्रामः पुनः आकाशे प्रववृते। तत्र शस्त्राणां, बाणानां, शूलानां, गदादण्डादीनां, परशूनां, तीक्ष्णचक्राणां, वज्राणां, पर्वतानां, शिलानां, ज्वलन्नां वृक्षाणां, सर्पगुरुडादिरूपास्त्राणां वर्षः वाति स्म। मायया कृतः महान् नदीराशिः, सकलदिशं शीघ्रतरङ्गितः, अश्मपर्वतवृक्षराशिवातः, जलतरङ्गनिनादैः मेघगर्जितसमः, प्रवहति स्म। तत्र वह्निशिखाशूलशिलातोमरखड्गबाणशक्तिगदादीनि मध्ये वहन्ति स्म, सर्वतो जलराशिवद् दिव्यनिकायैः परिवृतानि, अस्त्रवर्षः सर्वदिशं पतति स्म। सा नदी पृथिव्याद्युपादानरूपा, घातदानविरूपा, दिवि रश्मिरूपा, देवदानवसिद्धसेनासु शमितासु शान्ता, किन्तु मायया स्वभावेन पुनः उदेति। पर्वतानि शस्त्राघातैः कम्पितानि, समुद्राः रक्तवारिपूरिताः, देवदानवशिखरस्थतालवृक्षवनानि, एतानि सर्वं गगनस्य मुखानि अभवन्। शूलबाणशक्तिगदाखड्गचक्राणि विक्षिप्तानि, देवदानवैः क्रोधात् पर्वतानि अपि निक्षिप्तानि, तीक्ष्णदन्तनखरध्वनिभिः सिंहवृष्टिरिव भूमौ पतति स्म। तेजस्विनां नेत्राणां विषाग्निशिखाणां, सूर्यसेनानां तापेन, दिशः सन्तप्ताः; सर्पाः मदोद्धता इव समुद्राः, भूमिम् अचलांश्च व्याप्य विकीर्णाः। मेघनिनादैः, मकरनादैः, गगनसिन्धुतरङ्गैः, महापर्वतसंवृतैः, विश्वं संकुचितं, भीषणं च जातम्, शस्त्रनद्याः प्रवाहाः प्रवहन्ति स्म। गगनं पर्वतशस्त्रगुरुडशिखरैः भूषितम्, महासर्पदानवदेहैः पूरितम्, किञ्चित् मेघैः, किञ्चित् वह्निना, किञ्चित् सूर्यप्रभया, किञ्चित् तमसा व्याप्तम्। जगत् असह्यं, युगाग्निना दग्धलोकम्, गरुडनिनादैः व्योम पूरितम्, शस्त्राग्निपर्वतराशिवृष्ट्या देवालयान्तरिक्षाणि दग्धानि। दानवाः भूमिं विहाय, गगनं पक्षिण इव पर्वतान्निष्क्रम्य, समुत्पेतुः; देवाः संग्रामे अभिभूता, पर्वतान्निपतन्तः, भूमौ पतिताः। देवदानवाः शस्त्रवृक्षवनदग्धाङ्गाः, गगनशिखरं गता, यत्र युगवायुभिः कम्पितपर्वतानि दीप्तानि। गगनं सर्वतः रक्तनद्याः, देवदानवपर्वतेशदेहप्रवाहैः, उषसः गङ्गेव रक्तवर्णं, दिवं सागरेण च परिवृतम्। पर्वतानां वर्षः, जलवर्षः, विविधभीषणशस्त्रवृष्टिश्च, विषमशिलावृष्टिश्च, परस्परं वह्निवृष्टिश्च अभवत्। युद्धविशारदाः, सर्वपर्वतपार्श्वभित्तीन् विदार्य, सर्वत्र पुष्पवृष्टिं मुक्तवन्तः, यथा दिशां शाखासु पुष्पाणि। देवदानवाः, रणनिनादेन विक्षिप्ताः, शस्त्राभिघातविमूढहस्ताः, इन्द्रवज्रज्वलितदेहाः, महासिंहासनेषु स्थिताः, गगनं रक्तधाराभिः सिञ्चन्तः विचेरुः। तदा जगतो जठरं छिन्नशिरःपाण्यङ्घ्रिजङ्घाभिः पूरितम्, याः गगने दीर्घपक्षिवत् भ्रमन्ति स्म; मेघराशयः, पर्वतसमा, सूर्यं दिशान्तपर्वतान् च छादयन्ति स्म। जगद् युगान्तवत् भयङ्करम्, दावाग्न्या, उदकवायुसूर्यैः, विदारितवनैः, विनष्टदेवदानवसंघैः, समण्डलकोशकोणेषु अविचलितम्। पर्वतशिखरघातैः दिशः विक्षिप्ताः, भीमगुहाश्वशब्दैः, सिंहनिनादैः, मेघपतनरवैः, गगनं निनादितम्। मायया निर्मितजलनद्यः सागरा अग्निधूममण्डलानि, वृक्षाः, देवदानवशरीराणि, पर्वतपाषाणवृष्टयः, शिरःशरशूलगदास्त्रशस्त्राणि वातेन वनपत्राणिव विच्छिन्नानि। हस्तप्रहारैः, यथा पर्वतपक्षौ गच्छतः, वारिप्रवाहः, समुद्रसमानः, भग्ननगरेभ्यः पतद्भिः वीरदेहैः पर्वतवत्, एकैव प्रवृत्ता। गगनं भीमनिनादेन पूरितम्, पर्वतविवरमध्येषु रक्तप्रवाहाः, जगद्गुहां सङ्ग्रामवातैः रुधिरसरोवरमिव चञ्चलां कृतवती। एषः संग्रामनिनादः, देवदानवसमाकुलः, अनन्तदिशं व्याप्य, सुखदुःखजननः, सृष्टिसंहारवद्, अस्य संसारचक्रस्य एव सदृशः जातः। तत्र मायया, विवादेन, संधिना, संग्रामेण, पलायनेन, धैर्येण, कौशलोपायैश्च, सर्वं प्रवृत्तम्।