शृणु, भगवन्, आत्मनः स्वभावेन ग्रन्थिबद्धं यः कश्चित्, स यद्यपि महात्मा वा पण्डितो वा स्यात्, तत्रापि बालकादपि पराजितः स्यात्। यः निरन्तरं मनसि चिन्तयति—अहंऽयम्, एतन्मम, तत् तदिति—स दुःखानां पात्रं भवति, यथा समुद्रः सर्वतो जलानां पात्रत्वेन। यः स्वं केवलमत्रैव सीमितं पश्यति, आत्मानं च तुच्छमिव मन्यते—even if he is all-knowing—स सर्वत्र दुःखपर्यन्तं पतति। यः अनन्तस्य आत्मनः स्वरूपस्य कश्चन सीमां कल्पयति, तेनैव आत्मा स्वयमेव स्वभावेन निगृह्यते। यद् यदस्ति त्रिषु लोकेषु आत्मनः पृथक्, तद् यदा ग्राह्यमिव मन्यते, तदा तस्मिन्बन्धनहेतुत्वं सञ्जायते। ये तु जानन्ति केवलं सङ्ग एव अनन्तदुःखस्य कारणम्, केवलं वैराग्यमेव सर्वत्र सुखस्य कारणम् इति। यावत् अन्तर्बावस्य तिरस्कारः अस्ति, तावत् कामबन्धनानि न शक्यन्ते जितुम्—यथा वातः न शक्नोति मक्षिकाः जितुम्। यः जीवः अन्तर्बद्धैः संस्कारैः दुर्बलतया नीयते, स एव विजितः; अन्यथा मक्षिका अपि देवपर्वतवत् अचलत्वेन स्यात्। यत्र यत्र संस्कारः, तत्र तत्र दुर्बलता; गुणदोषाः सन्ति सति, न तु असति। स्वान्तरे स्वीयसंस्कारान् गृहीत्वा—अहंऽयम्, एतन्मम इति—मनसि बध्नाति; यथा बन्धनानि मनसि रूपं ददाति, तथा त्वं, इन्द्र, आचर। यानि यानि दुःखानि, सुखानि, भावाभावाश्च जनं प्राप्नुवन्ति, तानि सर्वाणि तृष्णालतानां कटुतरमधुरपुष्पाणि। अयं संसारः संस्कारसूत्रैः बद्धः भ्रमति; यदा एते संस्काराः अतिवृद्धाः स्युः, तदा महद् दुःखं जनयन्ति; यदा विनष्टाः, तदा एव सुखम्। बुद्धिमन्तः, विद्वांसः, कुलीनाः, महान्तोऽपि तृष्णया बद्धाः स्युः, यथा सिंहः शृङ्खलया निगृह्यते। यः शरीरवृक्षे हृदयालये स्थितः, तस्य मनसः वातवत् चलनाय तृष्णाजालं रचितम्। संसारः स्वसंस्कारैः पीडितः, विधिना आकृष्यमाणः, बालकहस्तगृहीतपाशेन बद्धः विहङ्ग इव निरुपायः सततं श्वसति। अलम् आयुधभारेण, रणविक्लवेन; केवलया विवेकबुद्ध्या त्वं शत्रुं—संस्कारं विकारसहितम्—संयमय। यदा अन्तर्बलस्य च्युतिः भवति, तदा शत्रोः सेनापतयः—न शस्त्राणि, न शास्त्राणि, न अस्त्राणि—त्वां जेतुं न शक्नुवन्ति। एते संस्काराः रज्ज्वः सर्पदण्डवत्, पुनःपुनः युद्धबलनिष्पत्त्या अहङ्कारमयं संस्कारं अन्तः गृह्णन्ति। यदि शम्बरकृताः यन्त्रपुरुषाः संस्कारं न गृह्णन्ति, तर्हि ते अजित्यत्वं प्राप्नुवन्ति। तस्मात्, तान् अमरान् विवेकयुद्धेन बोधय, यावत् अभ्यासबलात् संस्कारयुक्ताः भवन्ति। ततः येषां चित्तं बद्धम्, ते विनाशाय योग्याः; अत्र लोके तृष्णापाशबद्धाः कश्चन दुर्बलः न अस्ति। अयं संसारः समः विषमश्च, स्वसंस्कारैः स्थैर्यं प्राप्तवान्; स च समुद्रतरङ्गसमूहवन्नियतं सञ्चलति। अतः अत्र एव संस्कारः साध्यः, उपशमनीयः च। एवं श्रुत्वा देवाः तानि वचनानि, स्वस्वदिशं ययुः, पद्मगन्धं वहन्तः, वनमालावातवत्। स्वस्वतेजस्विन्यः दिव्यनिवासेषु, दिव्यरुचिरगृहेषु, किञ्चिद्दिनानि विश्राम्य, स्थिरपद्ममध्ये भ्रमराः इव स्थिताः। कालेन शुभफलप्राप्तये, यदात्मनोदयकारि, ते मेघनिनादनिस्वनैः दुन्दुभीं निनादयामासुः। तदनन्तरं, अधःपातालोत्थितैः दानवैः सह, भीषणं दीर्घकालं च युद्धं पुनः आकाशे प्रवृत्तम्। तत्र खड्गवृष्टयः, शराः, शूलानि, गदाः, मुसलानि, अन्यायुधानि, परशवः, तीक्ष्णचक्राणि, वज्राणि, पर्वतानि, शिलाः, दहन्ति वृक्षाः, सर्पगुरुडरूपयुद्धानि च वात्यन्ति। मायया निर्मिता भीमसरिता सर्वतो वेगेन प्रवहन्ती, अश्मपर्वतवृक्षघोषेण, जलतरङ्गानां गर्जितसमूहवत्। तत्र ज्वलद्भिः मशालैः, शूलैः, शिलाभिः, तोमरैः, खड्गैः, शरैः, अशनि-मुसलैः, मध्ये वहन्ती, गङ्गासलिलोपमजलवृतेषु दिव्यगृहेषु, सर्वतो अस्त्रवृष्टिपातः अभवत्। सा सरित्, भूम्यादितत्त्वसंयुक्तशरीरा, प्रहारदानप्रभा, दिवि किरणरूपा, यदा देवदैत्यसिद्धसेनाः शमं यान्ति, तदा उपशाम्यति; पुनः मायया स्वस्वरूपेण उदेति। पर्वतानि शस्त्राघातैः भग्नानि, पूर्णरक्तसमुद्राः, गिरिशिखरस्थतालवृक्षवनानि, एतानि सर्वाणि दिवः मुखानि अभवन्। शूलशरतोमरमुसलखड्गचक्रवृष्टयः, देवदैत्यक्रोधात् क्षिप्ताः पर्वतानि, तीक्ष्णदन्तनखघोषः, सिंहवृष्टिरिव भूमौ अभवत्। ज्वलद्दृग्गोभिः, विषानलैः, दाहगौरवेण, सूर्यसेनाः युगान्ते दिशः दहन्ति; भुजङ्गाः मदसमुद्रवत् भूमौ पर्वतेषु च व्याप्ताः। गर्जितघोषः, मकरपतनोद्घोषः, व्योमसमुद्रतरङ्गनिःस्वनः, महापर्वतपरिवेष्टितः, जगत् सङ्कुचितं भीषणं च अभवत्, विविधास्त्रसरित्प्रवाहैः। आकाशं पर्वतायुधगुरुडशिखरैः भूषितम्, महाभुजङ्गदैत्यदेहैः पूरितम्; क्षणेन मेघैः, तदा वह्निना, तदा सूर्यप्रभया, तदा च तमसा व्याप्तम्। जगत् असह्यं जातम्, लोकाः युगाग्निना दग्धाः, आकाशं गरुडनिनादैः व्याप्तम्, अस्त्रवह्निपर्वतवृष्टिभिः देवालयान्तरिक्षं च दग्धम्। दानवाः भूमेः समुत्पत्य, पर्वतशिखरात् विहङ्गवत् आकाशं ययुः; देवाः तु, संक्लिष्टाः, पर्वतपातनिःस्वनवत् भूमौ पतिताः। देवदैत्याः, महावनायुधाग्निना दग्धदेहाः, व्योम्नि स्थिताः, यत्र युगवातैः चालयमानाः पर्वताः दीप्तिमन्तः। आकाशं सर्वतो देवदैत्यपर्वतपतिसङ्घातशोणितधाराभिः पूरितम्, सायंप्रभागङ्गावत् रक्तवर्णं, दिवं समुद्रं च परिव्याप्तम्। पर्वतवृष्टिः, जलवृष्टिः, तीव्रायुधविविधवृष्टिश्च, विशमशिलावृष्टिः, परस्परं वह्निवृष्टिश्च अभवत्। एतेन सर्वं जगद् कम्पितं, भीतं, सर्वत्र महत्युद्भ्रान्तिः अभवत्।