तेषां समक्षं ब्रह्मा प्रादुरभवत्, यस्य मुखं रक्तवर्णाभासेन प्रकाशितम्, यथा सन्ध्याकाले समुद्रेषु रक्तच्छायायुक्तः चन्द्रमा उदयति। तं दृष्ट्वा देवाः प्रणम्य, शम्बरस्य उक्तं विषयं स्पष्टतया ब्रह्मणे निवेदयामासुः, दाम, व्याल, कटा सेनानां क्रमं विस्तारतः वर्णयन्तः। ब्रह्मा तद् सर्वं श्रुत्वा, विवेकिनः यथा चिन्तयेत्, देवसमाजे सान्त्वनवचनानि उवाच। सः उवाच—“नूनं सहस्रवर्षान्ते शम्बरः हरेण यथाकालं हन्यते; तावत् कालं प्रतीक्ष्यत, अमराधिप। अद्य त्वं, श्रेष्ठ अमर, दाम, व्याल, कटा सेनाभिः युद्धं कुरु, ततः मायाविनां दैत्यैः संग्रामात् निवर्तस्व। युध्यायुध्य अभ्यासेन एषां सेनानां अहंकारः दर्पः दर्पणप्रतिबिम्बवत् स्वभावात् उत्पद्यते। यदा दाम, व्याल, कटा सेनाः संस्कारान् उपार्जयन्ति, तदा जालबद्धपक्षिणः इव सुगमं विजित्यन्ते। अद्य तु ते संस्काररहिताः, सुखदुःखस्पर्शवर्जिताः; साहसं कृत्वा शत्रून् हत्वा, यूयं देवाः अजेयत्वं प्राप्तवन्तः। ये संस्कारसूत्रैः बद्धाः, कामपाशैः निगृहीताः, ते अस्मिन्संसारे पक्षिणः शिशुना रज्ज्वा बद्धा इव वशीकृताः। यः विवेकवान् संस्काररहितः, सर्वत्र अनासक्तचित्तः, न हर्षं न क्रोधं प्राप्नोति; तादृशं महाबुद्धिं जेतुं कठिनम्। यस्य अन्तःकरणम् संस्कारपाशेन बद्धम्, सः महानपि, पण्डितोऽपि, बालकादपि पराजितः भवति। यः निरन्तरं चिन्तयति—‘अहं इदम्, इदम् मम, तत् तत्’—सः विपत्तीनां पात्रं भवति, यथा समुद्रः जलानां। यः केवलं आत्मनं सीमितं मन्यते, तुच्छतां स्वीकृत्य, सर्वं ज्ञात्वापि, सर्वत्र दुःखस्य परमावस्थां प्राप्नोति। यः अनन्तं आत्मस्वरूपं सीमितं कल्पयति, तेनैव आत्मा स्वभावेन निगृहीतो भवति। यदस्ति त्रिलोक्यां आत्मन्यतिरिक्तं, तदुपार्जनीयत्वेन मन्यमानं बन्धनहेतुं भवति। ते जानन्ति—स्नेहः दुःखस्य कारणम्, विरक्तिः सुखस्य कारणम्। यावत् आन्तरिकावस्थायाम् उपेक्षा अस्ति, तावत् कामपाशः न विजित्यते, यथा वायुः मच्छिकाः न जेतुं शक्नोति। प्राणी, संस्कारैः पराभूतः, दुर्बलतया नीयमानः, विजितः भवति; अन्यथा, मच्छिका अपि देवगिरिरिव स्थिरा स्यात्। यत्र संस्कारः, तत्र दुर्बलता; गुणदोषौ सत्यम् वस्तुनि दृश्येते, नास्त्यां न दृश्येते। अन्तः स्वस्य संस्कारं धारयति—‘अहं इदम्, इदम् मम’ इति; यथा बन्धनानि मनः आकर्षन्ति, तथा, हे इन्द्र, त्वं कार्यं कुरु। यानि दुःखसुखानि, अस्तित्वानास्तित्वानि, व्यक्तिं बाधन्ति, तानि तृष्णावल्ल्याः कटुतरमधुरपुष्पाणि। एष संसारः संस्कारसूत्रैः बद्धः भ्रमति; संस्कारस्य वृद्धिः दुःखं जनयति, तस्य नाशः सुखं जनयति। पण्डितोऽपि, विद्वान्, कुलीनो वा, महान् वा, तृष्णया बद्धः, यथा सिंहः शृंखलया बद्धः। शरीरवृक्षे स्थितः, हृदयगृहे विश्राम्य, मनः वायुवत् चलन्तं, तृष्णाजालं तस्य रच्यते। संसारः स्वसंस्कारदोषेण पीडितः, विधिना नीयमानः, पक्षिणः शिशुना रज्ज्वा बद्धः इव निरन्तरं श्वसति। पर्याप्तं शस्त्रभारस्य, युद्धव्यामोहस्य; केवलं विवेकबलेन, शत्रुं—संस्कारं विकारैः सहितम्—समाधेयम्। यदा आन्तरिकस्थैर्यं विक्षिप्यते, शत्रुसैन्यस्य नेतारः—न शस्त्राणि, न शास्त्राणि, न अस्त्राणि—त्वां जेतुं शक्नुवन्ति। एते रज्जवः नागदण्डवत्; युद्धाभ्यासबलात् अहंकारमयः संस्कारः अन्तः गृह्यते। यदि शम्बरनिर्मिताः यन्त्रजीवाः संस्कारं न गृह्णन्ति, तदा ते अजेयत्वं प्राप्नुवन्ति। अतः, विवेकयुद्धेन अमरान् जागारय; पुनः पुनः अभ्यासेन ते संस्कारग्राहीभवन्ति। ततः, येषां चिन्ताः बद्धाः, ते विनाशयोग्याः; अस्मिन्संसारे, तृष्णाप्रत्याशायुक्ताः कश्चन दुर्बलः न भवति। संसारः समः विषमः च, स्वसंस्कारात् स्थिरताम् प्राप्तः; सः समुद्रतरंगमालावद् चलति; अतः, अत्र संस्कारः साध्यः, नाशनीयः। तद् वचनं श्रुत्वा, देवाः स्वस्वदिशं प्रस्थिताः, कमलगन्धं गृहीत्वा, यथा वनात् माल्यं वायवः वहन्ति। स्वे स्वे दिव्यतेजस्वि गृहे, अपि च दिनानि, विश्राम्य, स्थिरकमलेषु भ्रमराः इव स्थिताः। कालान्तरे, आत्मोदयकारिण्याः शुभतां प्राप्त्य, मेघनादवत् नगारेषु घोषं कृतवन्तः। ततः, पातालोत्थैः दैत्यैः सह, आकाशे भीषणं दीर्घकालं युद्धं पुनः प्रवृत्तम्। तत्र खड्ग, बाण, शूल, गदा, मुद्गर, अन्यशस्त्राणि, परशु, चक्र, वज्र, पर्वत, शिला, दह्यमानवृक्ष, सर्पगर्वुडादिरूपाणि शस्त्राणि, वायुवत् प्रवहन्ति। मायया निर्मिता महानदी, सर्वदिक् शीघ्रं प्रवहन्ती, अनन्तशिलापर्वतवृक्षजलतरंगनिनादेन मेघसमूहवत् गर्जन्ती। दह्यमानदीपशूलशिलास्वर्द्धनबाणशक्तिगदाभिः मध्यप्रवाहे वह्यमानाः, गङ्गायाः जलवृतैः दिव्यगृहैः सर्वदिक् अस्त्रवृष्टिः आकरिष्यन्ति। नदी, भूम्यादिभिरङ्गनिर्मिता, दानेन घोरप्रहारिणी, आकाशे रश्मिरूपा, देवासुरसिद्धसेनायाः शमने शान्ता; किन्तु, मायया निर्मिता, स्वस्वरूपेण पुनः प्रवर्धते। एवं ब्रह्मणा उपदिष्टं, देवैः श्रद्धया श्रुतं, स्वसंस्कारज्ञानं ग्रहित्वा, युद्धे विवेकबलेन, मायासेनानां सामना कृतम्।