उत्तरदिशि दीप्तिमती वह्निः, रक्तायुधैः संलिप्ता, तेजसा स्फुल्लमाना, तामसीं तमःसंहतिम् अपाकरोति स्म। तत्र महागर्जन्ति वाताः, महाभुजगवत् भीषणरवाः, दिशः समन्तात् प्रविशन्तः, शिलाखण्डांश्च वज्राहतान् देहांश्च विक्षिपन्तः, देवतानां प्रलयस्य पूर्वचिह्नानि बभूवुः। ततः स्वर्गद्वारेषु रुधिरप्रवाहाः प्रवहन्तः, इव दिवः प्लावयन्त्याः गङ्गायाः, देवगणाः बन्धनैः संयुक्ताः, मुक्तवज्रनिनदेन निनदन्ति स्म। तत्र महाभुजगः स्वहस्तेन सर्वाणि देवायतनानि गृहीत्वा चूर्णीकृत्य, कमलं कट्यां युद्धकोलाहलेन गुह्यीकृतवान्। एतस्मिन्नन्तरे ऐरावतः, स्वमदम् उपशम्य पलायनाय प्रवृत्तः, दैत्यसेनया परिवृतः, मध्याह्नसूर्यः मेघसमूहैः संवृत इव दृष्टः। देवसेनाः, आयुधाङ्गानि पतितानि, रुधिरप्रवाहैः स्रवमाणानि, उदकबन्धभङ्गे जलानि इव, पलायित्वा द्रुतं ययुः। य एते बन्धनपाशाः, सर्पाः, मेखलाश्च, दीर्घकालं गूढाः सन्तः, शब्देनानुगच्छन्तः, इव अग्निशिखाः इन्धनम् अनुसरन्ति स्म। दैत्यैः परिशील्यमानाः अपि, ते देवाः न दृष्टाः, यथा सिंहाः घनघनानि प्रविष्टान् मृगान् न पश्यन्ति। यदा देवगणाः न दृष्टाः, तदा ते बन्धनपाशाः, सर्पमेखलाश्च, हृष्टाः स्वस्वामिनं पातालनिधिस्थं प्रति जग्मुः। ततो देवाः शोकसन्तप्ताः, क्षणं धैर्यं समालभ्य, ब्रह्माणं अनन्ततेजसं शरणं जग्मुः, जयहेतुम् अन्विष्य। तत्र ब्रह्मा, रक्तप्रभया मुखेन विभ्राजमानः, इव सायं समुद्रपर्यन्ते उदयमानश्चन्द्रः, प्रादुरासीत्। तम् अभिवाद्य, देवगणाः शम्बरवचः यथावत्, दम, व्याल, कटसेनानां क्रमं च, विस्तरेण न्यवेदयन्। सर्वं श्रुत्वा, विवेकिनां श्रेष्ठः ब्रह्मा, तान् आश्वास्येदं वचनं प्रोवाच— “सहस्रवर्षान्ते हि शम्बरः हरिणा हनिष्यते, तावत् क्षमध्वं, अमराधिपाः। अद्य तु दमव्यालकटसेनाभिः सह युद्धं कृत्वा, मायाविभिः दैत्यैः सह संग्रामात् निवर्तध्वम्। युद्धाभ्यासेनैवेषां वीराणां मदः, दर्पणप्रतिबिम्बवत्, अहङ्कारात् जायते। यदा तु दमव्यालकटाः संस्कारान् उपार्जयिष्यन्ति, तदा जाले पतितपक्षिण इव, सुलभं विजितव्याः भविष्यन्ति। अद्य तु ते संस्काररहिताः, सुखदुःखस्पर्शवर्जिताः, शत्रून् वीर्येण निहत्य, अमराः अभविष्यत। ये तु संस्कारसूत्रैः बaddhāḥ, कामपाशैः निगृहीताः, ते लोके नीयन्ते, यथा रज्ज्वा बaddhāḥ पक्षिणः। ये तु संस्काररहिताः, सर्वत्रासक्तचित्ताः, न हृष्यन्ति, न क्रुध्यन्ति, तादृशाः महाबुद्धयः दुर्बोधाः। येषां च अन्तःकरणं संस्कारग्रन्थिना बaddhāṃ, ते महान्तोऽपि, पण्डिताः अपि, बालकादपि जय्याः भवन्ति। यो हि सदा चिन्तयति—अहं अयम्, एतन्मम, तद् तत् इति—स आपदां पात्रं भवति, इव समुद्रः जलानां। यो हि आत्मनं केवलं सीमितं मन्यते, स्वल्पं चात्मानं पश्यति, स सर्वज्ञोऽपि, सर्वत्र, परमदुःखं प्राप्नोति। येन आत्मनः अनन्तं स्वरूपं परिमितं कल्प्यते, तेनैव आत्मा स्वभावेन निगृह्यते। आत्मनः वियुक्तं यत् त्रिषु लोकेषु विद्यते, तदुपादेयत्वेन गृहीतम् एव बन्धनहेतुः भवति। ये तु जानन्ति—सङ्गः दुःखानां कारणम्, वैराग्यम् एव सर्वत्र सुखस्य कारणम्। यावत् आत्मभावे विमुखता, तावत् कामपाशाः न जय्याः, यथा वातः मक्षिकाः न जयति। जीवः, संस्कारेण निगृहीतः, दैन्येन नीयमानः, विजितः; अन्यथा, मक्षिका अपि देवगिरिप्रायः स्थिरा स्यात्। यत्र यत्र संस्कारः, तत्र तत्र दुर्बलता; गुणदोषौ सत्तायाम् एव दृश्येते, नासत्तायाम्। अन्तः स्वसंस्कारमाश्रित्य, अहम् अयम्, एतन्मम इति मन्यते; यथास्य मनसो बन्धनानि, तथा, हे इन्द्र, आचर। याः आपदः, सत्ताऽसत्ताः वा, यः कश्चन प्राप्नोति, ताः सर्वाः तृष्णालतेः कटुतरमधुरपुष्पाणि। अयं लोकः संस्कारसूत्रैः बaddhāḥ, परिभ्रमति; तेषां बलवत्तायां, तीव्रदुःखम्, नाशे तु सुखं लभ्यते। पण्डिताः, विद्वांसः, कुलीनाः, महान्तः अपि, तृष्णया बaddhāḥ, यथा सिंहः शृङ्खलया। देहवृक्षे वसन्, हृदये प्रतिष्ठितः, मनसः वातवत् चलनाय, तृष्णाजालं कल्पितम्। लोकः स्वसंस्कारदुःखितः, दैवेन नीयते, यथा बालकहस्तेन रज्ज्वा बaddhः पक्षी निरन्तरं श्वसति। पर्याप्तं शस्त्रभारः, युद्धविप्रलापश्च; विवेकमात्रेण शत्रुं, संस्कारसहितं विकारं च, परिहर्तव्यम्। यदा अन्तःस्थितिः विक्षिप्यते, तदा शत्रुजनाः, न शस्त्रैः, न शास्त्रैः, नास्त्रैः, जेतुं शक्याः। एते पाशाः, सर्पदण्डवत्, युद्धाभ्यासबलात्, अहङ्कारमयं संस्कारं गृह्णन्ति। यदि शम्बरनिर्मिताः यन्त्रजनाः संस्कारं न गृह्णीयुः, तदा ते अजेयाः स्युः। तस्मात्, विवेकयुद्धेन तान् अमरान् बोधय, यावत् अभ्यासबलात् संस्कारयुक्ताः भवन्ति।