ये ते शरीरे स्वे विनाशकाः, स्वसमाश्रयस्य च नाशकाः, अकृतज्ञाः, पापकर्मणां महागुह्याः स्युः; तेषां चन्द्रियाणि रिपवः दुष्टजय्याः भवन्ति। तानि चन्द्रियाणि, सुखविषयेषु गृध्रवत् लोभेन प्रवृत्तानि, शरीराधारं प्राप्तानि, सततं विचरन्ति, यथाऽपि तीक्ष्णपक्षिणः क्रियाक्रमे। ये च कपटी विवेकजालग्राह्याः, ते तस्य अङ्गेषु न हिंसां कुर्वन्ति, यथा शिलापिण्डः जालं न क्षिपति। ये च प्रारम्भे रमणीयेषु विषयेषु हृष्टाः, तेषां विषयाः अन्ते निःसाराः सन्तः, तान् नरकं नयन्ति। यः विवेकसम्पन्नः, अस्मिन दुःखशरीरपुर्यां, अपि अशक्तः सन्, अन्तःशत्रुचन्द्रियैः न निगृह्यते। ये च मनःस्वामीन्द्रियजयिनः, स्वशरीरपुरनायकाः, ते राजानः अपि महाकर्दमपुरनिवासिनः, तेषां सुखं न प्राप्तुम् अर्हन्ति। यस्य सेवकचन्द्रियाणि जितानि, मनःशत्रुश्च वशीकृतः, तस्य बुद्धिविकासः वसन्तवेलायां पुष्पवत् विकसति। यस्य मनःमदः क्षीणः, चन्द्रियशत्रवः जिताः, तस्य विषयासक्तिः शिशिरकाले पद्मवत् लीयते। कामाः हृदि रजनीचरभूतवत् विचरन्ति, यावत् मनः सत्यैक्याभ्यासेन न विजितम्। विवेकीयस्य मनः आज्ञाकारी सेवकवत्, पुण्यकर्मसु मन्त्रिवत्, चन्द्रियजयात् स्वामिवद् दृष्टं मया। पोषणेन सौम्यता जायते, रक्षणेन पिता शुद्ध्यति; तस्मात् बुद्धिमतः मनः श्रद्धासम्पन्नमित्रवत् मया ज्ञातम्। शास्त्रदर्शिनः, स्वबुद्धिसंस्कृतस्य, शुद्धस्य, जाग्रतः मनसः त्यागेन परमसिद्धिः लभ्यते। स्वात्मज्ञानप्रबुद्धस्य, नीतिशीलोपशोभितस्य, सुविशोधितस्य, दृढस्थितस्य मनःमणिः हृदि हर्षेण शोभते। एष मन्त्रिमनाः शुभकर्मणा जन्मवृक्षच्छेदनाय कुल्हाराणि प्रयच्छति, तदनन्तरं तस्य फलानि अपि। अतः हे राम, विवेकाम्बुना मलिनमलिनं मनोमणिं सम्यग् विशोध्य, दीप्तिमान् भव। विवेकः अपि यदा भीमसंसारदेशेषु व्याप्यते, तदा सामान्यवत् दुःखपूर्णेषु न पतितव्यं। विश्वमोहसमुत्थितं महामोहमकृत्वा, दुःखसमूहयुक्तं, तं न तिरस्कर्तुम् अर्हसि। परं विवेकमाश्रित्य, तत्त्वबुद्ध्या, चन्द्रियशत्रून् जित्वा, संसारसागरं तर्तुम् अर्हसि। हे राघव, अस्य शरीरस्यानृतस्य, सुखदुःखयोः चानृतयोः, रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तः न भवतु। हे बुद्धिमन्, 'अहं अयम्' इति मिथ्यावधारणां परित्यज्य, अन्यत्र निष्ठां स्थाप्य, तत्र गत्वा, पिब, खाद, तिष्ठ, चित्तविक्षेपं विना मुक्तः भव। अस्मिन्संसारे, यथायोग्यं सुखानि भुञ्जानः, बुद्ध्या परमं श्रेयः प्राप्नुवन्, हिते स्थिरः सन्, परमार्थाय यतस्व। रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तः त्वयि न जातु, हे राघव; महती दुःखविरतिः, तिव्रदीप्तितप्तवृक्षवत् स्थैर्यं च ते अस्तु। रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तः 'न भवतु' इति उक्तः; हे ब्रह्मन्, किमेतद् त्वया उक्तं, संसारदुःखनाशक? एषा ते शुद्धा वाणी, माम् उद्धारयतु; यथा मेघः तीव्रतापं शमयति, तथा मां वृष्टिकाले मयूरवत् प्रबोधय। हे राघव, रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तं, तिव्रदीप्तितप्तवृक्षस्थैर्यं च श्रुत्वा, अनन्तरं यत् इच्छसि तत् कुरु। कदाचित् अधोभूमिगुहायां, अद्भुतरम्यायाम्, शम्बरः नाम दानवराजाः, मणिरत्नसागरः, वसति स्म। तेन नगरेषु देवालयाः निर्मिताः, गगनवाटिकाः च, तस्य च राज्यं कृत्रिमचन्द्रसूर्यैः विभूषितम्। तस्य गिरेः शिखरेषु रत्नपद्मैः सुसज्जितं, अक्षयधनं च सर्वरत्नसमृद्धम्। तस्य स्त्रीणां रत्नमन्दिरेषु गीतं गन्धर्वसुराङ्गनानां गीतात् अपि रमणीयतरम्; तस्य विहारवृक्षेषु पूर्णचन्द्रफलानि सन्ति। तस्य रम्यनिवेशनेषु नीलोत्पलवृन्दानि, सुवर्णहंसाः सुवर्णपद्मशकुन्तान् आह्वयन्ति। तस्य सुवर्णवृक्षशिखरेषु पद्मकोषाः, करञ्जकाननेषु मन्दारपुष्पवृष्टयः च सन्ति। तस्य सर्वर्तुगुल्मवनानि नन्दनं स्वर्गवनं च अतिशयन्ति, मलयचन्दनं मायासर्पव्याघ्ररक्षितम्। तस्य सुवर्णान्तःपुरनार्यः त्रैलोक्यसौन्दर्यं अतिक्रान्ताः, चक्रगदाधरदेवान् अपि क्रीडायाम् अतिशयन्ति। तस्य पुरी रत्नधारासमूहेन तारकवद् शोभिता, विविधपुष्पाभरणिताः स्त्रियः रत्नप्रवाहैः जानुपर्यन्तं लभन्ते। तस्य रात्रिषु अधोलोकगगनं शतचन्द्रैः दीप्तम्, स्वस्वर्गनार्याणां गीतवाद्यनिनादैः गुञ्जति। तस्य मायाधिपतेः प्रभावेण ऐरावतः अपि निवारितः, अन्तःपुराणि त्रैलोक्यसमृद्ध्या पूर्णानि। सः सर्वसमृद्ध्यैश्वर्ययुक्तः, सर्वदानवराज्ञां आज्ञापालितः। तस्य बाहुपल्लवच्छायायां देवसंघः विश्राम्यति, तस्य कर्णाभरणानि समुद्रगुहासाररत्नमयानि। तस्य निष्कासितस्य देवस्य, तस्य महती दानवसेना, भीषणरूपा, सुरविनाशे रता, उत्पन्ना। यदा सः मायापतिः अन्यदेशं गत्वा सुप्तः, तदा देवाः अवसरं लब्ध्वा तस्य सैन्यमध्ये प्रविशन्ति। एवं शास्त्रवचनानुसारेण मनोविजयस्य, चन्द्रियजयस्य, विवेकस्य, विषयविरक्तेः, मायाजयस्य च कथा प्रवहति।