यदा मनसः प्रवृत्तिः विषयसुखेषु प्रवर्तते, तदा तस्य आरम्भ एव विनाशः कर्तव्यः, यथा विषबीजस्य अंकुरोऽपि छिद्यते। यदि मनोवृत्तिः प्रारम्भे एव निवार्यते, तर्हि विषस्य यथा अंकुरो न वर्धते, तथा दोषः न प्रवर्धते। यदि कश्चन क्लेशं प्राप्य पश्चात् सत्कारं लभते, तदा तस्य दुःखस्य न अन्तः अस्ति; यथा ग्रीष्मस्य तापेन दग्धं तण्डुलं यदा अल्पमपि जलं लभते, तदा तत् अमृतसदृशं भवति। यः क्लेशेन न पीडितः, तस्य सत्कारः वा गौरवम् अपि न प्रकाशते; यथा पूर्णनद्यः वर्षाकाले अल्पस्यान्यस्य प्रवाहस्य विशेषं न दर्शयन्ति। यः सर्वथा परिपूर्णः, सः अपि लाभेऽपि पुनः अन्यत् इच्छति; यथा एकः सागरः सर्वजलैः अपि पूरितः सन् सर्वं स्वीकुर्वन् तिष्ठति। यदा मनः निगृहीतं भवति, तदा यत् किंचित् अल्पं भूषणं वा सुखं पश्चात् आगच्छति, तस्य अननुभूतत्वात् तद् अधिकमेव मन्यते। राजा यः बद्धः सन् पश्चात् विमुक्तः, सः ग्राममात्रेण अपि तुष्टिं प्राप्नोति; अन्यः तु, यो न कदापि परैः बद्धः वा जितः, सः राज्येन अपि न तुष्टः। यथा स्वहस्तेन स्वहस्तं दारयेत्, स्वदन्तैः स्वदन्तान् पीडयेत्, स्वाङ्गैः स्वाङ्गानि निगृह्णीयात्, एवं स्वेन्द्रियशत्रून् अपि जयेत्। ये परेषां जयने उत्सुकाः, ते यत्नेन प्रयत्नं कुर्वन्ति; किन्तु हृदये ये आद्यशत्रवः, तेन्द्रियाणि, तानि प्रथमं निश्चित्य जयनीयानि। पृथिव्यां ये महात्मानः स्वमनः न जितवन्तः, ते न भाग्यवन्तः, न च मनुष्यकथासु पूज्यन्ते। स तस्मै शत्रुशमकाय नमामि, यस्य हृद्गुहायाम् आलोलितविषकल्पः मनःसर्पः शान्तः जातः। ये स्वदेहं स्वाधारं विनाशयन्ति, ते कृतघ्नाः, पापकर्मणां निकेतनानि, तेषां स्वेन्द्रियशत्रवः दुष्प्रसह्याः। इन्द्रियाणि देहाधारे लब्ध्वा, विषयेषु गृध्रवत् लोभेन विचरन्ति, कर्तव्याकार्ययोः विवेकजाले पतित्वा न बाधन्ते, यथा शिलाखण्डः जालं न भिन्द्यात्। ये प्रारम्भे रम्येषु सुखेषु तुष्टिम् अन्विष्य, तेषां सुखस्य अन्ते तु स्वादुता नश्यति, तदा ते नरके पतन्ति। विवेकसम्पन्नः जनः, दुःखमयस्य देहनगरे अपि, स्वेन्द्रियशत्रुभिः न अभिभूयते। ये महाबलिनः राजानः मृत्पुर्यां वसन्ति, ते अपि तेषां तुल्यसुखं न प्राप्नुवन्ति, ये स्वमनः विजित्य आत्मनः पुरे स्वामिनः भवन्ति। यस्यानुचराणि इन्द्रियाणि दमितानि, मनःशत्रुः च निगृहीतः, तस्य बुद्धिपुष्पाणि वसन्ते इव विकसन्ति। यस्य मनोमदः क्षीणः, इन्द्रियशत्रवः च जिताः, तस्य भोगेषु स्पृहा शिशिरे पद्मवत् शुष्यति। कामाः हृदये रात्रौ भूतवत् विचरन्ति, यावत् मनः सत्यैक्याभ्यासेन न जितम्। विवेकिनः मनः आज्ञाकारित्वात् सेवकः, पुण्यकर्मणां संपादनात् मन्त्रिवत्, इन्द्रियजयात् स्वामित्वात् स्वामि इव दृश्यते। स्नेहेन पालनात् सौम्यता वर्धते, रक्षया पिता शुद्धो भवति; तस्मात् बुद्धिमतः मनः परमविश्वासयुक्तं मित्रम् इति मन्ये। यदा मनः शास्त्रदृष्ट्या संचालनं कृत्वा, स्वबुद्ध्याऽवबोधितं शुद्धीकृतं च, आत्मन्येव त्यक्त्वा, तदा तद् परमसिद्धिं ददाति। सुष्ठु निर्मृज्य, सम्यक् विशुद्धं, स्थिरं, स्वज्ञानप्रबोधितं, गुणैः भूषितं, मनोज्वलरत्नं हृदये शोभते। एषः मनोमन्त्री शुभकर्मणा जन्मवृक्षच्छेदनाय कुठाराणि ददाति, तेषां फलं च जनयति। तस्मात् हे राम, विवेकवारिणा मलदोषसम्प्लुतं मनोज्वलरत्नं सम्यक् शुद्धय, दीप्तो भव। विवेकः दुःखदुःखेषु यत्र कुत्रापि व्याप्य, सामान्यजनवत् तत्र न पतितव्यं। एषा महती संसारमोहमयी माया, यत्र शतशो दुःखानि भ्रमन्ति, तां तव न अवज्ञातव्यम्। परमविवेकमाश्रित्य, यथार्थदृष्ट्या, इन्द्रियशत्रून् जित्वा, भवसागरं तर। अयं देहः स्वप्नवत् असारः, सुखदुःखानि च तद्वत्; तस्मात् रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तः तव न स्यात्, हे राघव। हे बुद्धिन, 'अहम् एषः' इति मिथ्यावासनां त्यक्त्वा, यथार्थविवेकं कृत्वा, तदन्यं आश्रित्य, तत्रैव स्थित्वा, पिब, खाद, विहर, चित्तचपलतां त्यज। अस्मिन्लोके सुखानि भुञ्जानः, बुद्ध्या युक्तः, श्रेयसि प्रवृत्तः, परमपुरुषार्थं प्रयत्नं कुरु। रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तः तव न स्यात्, हे राघव, दुःखात्यन्तम् अपि तव स्यात्, दीप्ततप्तवृक्षवत् स्थितिम् कुरु। रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तः 'न स्यात्' इति प्रसिद्धः; हे ब्रह्मन्, किं एषः दृष्टान्तः, येन त्वया लोकदुःखनाशकः उपदिष्टः? एतेन पुण्येन शुद्धवचसा माम् उद्धारय, यथा मेघः तीव्रमुष्णं नाशयति, यथा वर्षाकाले मयूरः प्रमोदते, एवं माम् उद्धारय। हे राघव, रज्जुसर्पदण्डदृष्टान्तं श्रुत्वा, दीप्ततप्तवृक्षवत् स्थित्वा, ततः यत् इच्छसि, तत् कुरु। कदाचित् अधोभूमौ गुहायां, अद्भुतमणिमय्यां रम्यायां, शम्बरः नाम दैत्यराजा वसति स्म, यः मायारत्नसागरः आसीत्। तेन नगरेषु देवालयाः निर्मिताः, आकाशवनेषु उद्यानानि च; तस्य राज्यं च सर्वोत्कृष्टैः कृत्रिमचन्द्रसूर्यैः शोभितम्। रत्नैः कृतपद्मयुक्ताः रम्यगिरयः तस्य आसन्, तस्य सम्पदः अनन्ताः, सर्वविधैः धनैः पूर्णाः। तस्य रत्नमन्दिरेषु स्त्रीणां गीतं अप्सरसां गानं अतिक्रान्तम्, तस्य विहारवृक्षेषु फलं पूर्णचन्द्रवत् आसीत्। तस्य रम्यनिवेशना नीलोत्पलसमूहैः परिवेष्टितानि, सुवर्णहंसाः सुवर्णोत्पलशतपद्महंसान् आह्वयन्ति स्म। एवं शास्त्रवचसां परम्परया मनसः स्वभावः, आत्मनः जयः, विवेकस्य महत्त्वं, इन्द्रियशत्रूणां निग्रहः, चित्तशुद्धिः, सुखदुःखयोः असारता, शम्बरस्य च मायाराज्यस्य कथा, एकस्मिन् प्रवाहे प्रवहन्ति।