पुरुषाणां स्त्रीणां च समूहेषु कलहैः परिप्लुतेषु, तत्र प्राज्ञः पुरुषः तैः विवादैः दूरं गच्छन्, यथाशुभयात्रायां कश्चन सुखसमृद्धिं पश्येत्, तथा भोगसमृद्धिं निरीक्षते। यथा पन्थानः ग्रामोत्सवमागतम् अनासक्तचित्तेन पश्यन्ति, तथैव प्राज्ञः संसारेषु विविधकर्माणि निरीक्षते। यथा चक्षुः स्वाभाविकेनैव सर्वदिशः वस्तूनि पश्यति, तथैव प्राज्ञस्य मनः निःस्पृहं कर्तव्येषु प्रवर्तते। इन्द्रियाणि लब्धवस्तु न गृह्णन्ति, न च सः तानि त्यजति; प्राज्ञः पूर्णः स्थितः एव। अलब्धस्य चिन्ताजन्यः विक्षेपः लब्धेषु च उदासीनता प्राज्ञस्य मनः न विक्षोभयति, यथा पर्णपाता पर्वतम् न कम्पयन्ति। सर्वसंशयशान्तौ, जिज्ञासायाः लयेन, कामजालस्य च क्षये, सः प्राज्ञः राजवत् दीप्तिमान् भवति। आत्मा स्वयमेव स्वस्मिन् न म्रियते, अपि तु स्वस्मादेव विस्तारं गच्छति; सर्वतोऽपि पूर्णः, क्षीरसागर इव, आत्मन्येव प्रतिष्ठितः भवति। शान्तः प्राज्ञः तेषां जन्तूनां हास्यं करोति ये भोगेषु तृष्णया क्लिष्टाः, दुर्बलैः इन्द्रियैः, दुःखितचित्तैश्च; यथा स्वस्थचेताः पागलान् दृष्ट्वा हसति। यथा अन्यः स्वदारकामनायां हास्यं जनयति, तथैव प्राज्ञः इन्द्रियाणां भोगेषु तृष्णायाम् अपि हसति। यदा मनः इन्द्रियार्थेषु धावमानम् समत्वसुखं त्यजति, तदा तद् विवेकेन शमयेत्, यथा दन्तेन हस्तैः वा हस्तिनं अंकुशेन निगृह्णाति। यदि मनसः प्रवृत्तिः विषयेभ्यः प्रवर्तते, तदा तस्य आरम्भ एव विनाशः कार्यः, यथा विषबीजस्य अंकुरः प्रारम्भे एव छिद्यते। यः तु पीडितः, तस्मै पश्चात् यः सम्मानः सः अनन्तदुःखदायकः; यथा ग्रीष्मतप्ताय धान्याय वर्षासु अल्पजलम् अपि अमृतवत् भवति। यः तु नापीडितः, तस्मै सम्मानः न प्रकाशते; यथा पूर्णनद्यः वर्षासु क्षुद्रं प्लावनं न गण्यते। यः तु पूर्णः, सः लाभेऽपि पुनरन्यद् इच्छति; यथा एकः सागरः सर्वतो जलैः पूरितोऽपि, सर्वम् आदत्ते। मनः निगृहीते, यद् यद् अल्पं भूषणं वा सुखं वा पश्चात् आगच्छति, तद् अननुभूतत्वात् महदिव मन्यते। बद्धः राजा विमुक्तः सन् ग्राममात्रेण अपि तुष्टः भवति; यः तु कदापि न बध्नाति, सः राज्येन अपि न तुष्टः। स्वहस्तेन हस्तं मर्दय, दन्तैः दन्तं पेषय, अङ्गैः अङ्गानि निगृह्य, एवं स्वशत्रून् इन्द्रियाणि जय। ये परान् जेतुम् उत्सुकाः, ते प्रथमं स्वहृदयस्थः शत्रुः इन्द्रियाणि जयन्तु। पृथिव्यां ये महात्मानः स्वमनः न जितवन्तः, ते न भाग्यशालिनः न च पुरुषकथासु प्रशस्यन्ते। तस्मै नमः येषु मनःसर्पः, कल्पनाविषदुष्टः, हृद्गुहायां कुण्डलीकृतः, शान्तः जातः अस्ति। ये स्वशरीरं, स्वाधारं विनाशयन्ति, ते कृतघ्नाः, पापकर्मनिधयः, स्वेन्द्रियशत्रवः दुष्टजये। देहाधारं लब्ध्वा, इन्द्रियाणि गृध्रवत् विषयेषु लोभेन विचरन्ति, यथा क्रूरपक्षिणः कर्तव्यकर्तव्ये। विवेकजाले पतिताः मायाविनः तस्य अङ्गानि न हिंसन्ति, यथा शिलाखण्डः जालं न बाधते। ये प्रारम्भे रमणीयेषु भोगेषु रमन्ते, ते पश्चात् तेषां निःस्वादे नरकं पतन्ति। विवेकसम्पन्नः, दुःखदेहे अपि, अन्तःशत्रुभिः इन्द्रियैः न विजित्यते। महानगरीषु स्थिता राजानः अपि न तादृशं सुखं लभन्ति, यथा स्वचित्तवश्याः स्वदेहनगरीश्वराः। येषां सेवकभूतानि इन्द्रियाणि निगृहीतानि, मनःशत्रुश्च शमितः, तेषां बुद्धिसुमनांसि वसन्ते प्रस्फुटन्ति। येषां मानो नष्टः, इन्द्रियशत्रवश्च जिताः, तेषां भोगेषु स्पृहा शिशिरकाले पद्मवत् नश्यति। कामाः हृदयगहने रात्रौ भूतवद् विचरन्ति, यावत् मनः योगाभ्यासेन न जितम्। विवेकिनः मनः आज्ञाकारित्वात् दासवत्, शुभकर्मसिद्ध्या मन्त्रिवत्, इन्द्रियजयात् स्वामिवत् मन्ये। संवर्धनेन सौम्यता जायते, रक्षणेन पितृवत्त्वं शुद्ध्यति; प्राज्ञस्य मनः परमविश्वासयुक्तं मित्रमिव मन्ये। यदा मनः शास्त्रदर्शनेन, स्वबुद्ध्या शुद्धीकृतम्, जागृतम् आत्मानं त्यजति, तदा परमसिद्धिं ददाति। सुविचारितम्, विशुद्धम्, स्थिरम्, आत्मज्ञानजागृतम्, गुणैः भूषितं, मनोरत्नं हृदि शोभते। एष मनोमन्त्री शुभकर्मणा जन्मवृक्षच्छेदनाय कुत्शूलानि ददाति, तदनन्तरं फलं च जनयति। अतः हे राम, विवेकवारिणा मलिनं मनोरत्नं शुद्धय, तेजस्वी भव। विवेकः दुःखसंसारे व्याप्य अपि, साधारणैः सह न पतिष्यसि। संसारमोहसमुत्थं दुःखसंघातपूर्णं महाजालं मा तिरस्कुरु। परमविवेकं आश्रित्य, बुद्ध्या सत्यं ज्ञात्वा, इन्द्रियशत्रून् जित्वा, संसारसागरम् उत्तीर्य। हे राघव, दण्डसर्परज्जुवद् दृष्टान्तः देहे सुखदुःखयोः च न भवतु, यतः तानि सर्वाणि असत्यानि एव। अतः हे बुध, 'अहं एषः' इति मिथ्याभावं परित्यज्य, अन्यद्वस्तुनि स्थित्वा, तत्रैव स्थित्वा, खाद, पिब, विचर, विमुक्तचित्तः भव। एवं प्राज्ञः पुरुषः, विवेकदर्शनसम्पन्नः, स्वचित्तसंयमेन, इन्द्रियशत्रुजयेन, आत्मन्येव स्थित्वा, संसारदुःखात् परं तेजस्वित्वं प्राप्नोति।