यथा वायुः सन्निहितं घटं स्पृशति, न तु असन्निहितं, एवं देही अस्य शरीरनगरस्य संयोगं प्राप्नोति। अत्रायं पुण्यात्मा सर्वत्र व्याप्यपि असंगः तिष्ठति; स्वकल्पितेन विशेषेण अनुभवित्वा, स्वस्वरूपदर्शनं प्राप्नोति। सः कर्माणि कुर्वन्नपि न कर्मकर्ता भवति; सर्वकर्मेषु प्रवृत्तः सन्, कदाचित् फलबुद्ध्यर्थं स्वाभाविकानि कर्माणि धारयति। कदाचित् सः निर्मलमनसोऽश्वारूढः, स्वच्छन्दगमनरम्ये वायुविमाने विहरति। तत्र संस्थितः सदा रम्याङ्ग्याः जगन्मोहिन्याः, शीतलाङ्ग्याः रमायाः सह हृदयस्थया सख्यभावेन रमते। तस्य च, तत्त्वैक्येन संयुक्ते प्रियद्वये, यथा चन्द्रस्य पार्श्वे द्वे विशाखे, तिष्ठतः मनः प्रमोदं लभते। सः ज्ञानी उपविष्टः, दुःखरूपकृच्छ्रकरत्रिभिन्नान् सर्वान् लोकान् पश्यति—यथा कश्चित् उपविष्टः वल्मीकान् पश्यति, अथवा सूर्यः उपरि स्थित्वा पश्यति। सः सर्वाभिलाषैः पूर्णः, सर्वसमृद्ध्या भूषितः, पूर्णचन्द्रवद् कदापि नापचीयमानः प्रकाशते। सुखानां समूहोऽपि उपभुज्यमानः तं न क्लिश्नाति; अपि तु कालकूटविषमिव कण्ठे शभ्यते। यदा विवेकपूर्वकं सुखं अनुभवति, तदा तृप्तिं जनयति; यथा चौरः ज्ञातः सान्त्वितश्च शत्रुर्न भवति। पुरुषसमूहक्लेशेषु, सः तु विवेकी द्वेषात् दूरं गत्वा, सुखसमृद्धिं यथाभाग्ययात्रिकः पश्यति। यात्रिकाः यथा ग्रामोत्सवमागतम् अनायासेन पश्यन्ति, तथा ज्ञानी लोकेषु कर्माणि निरीक्षते। ज्ञस्य चक्षुः यथाऽऽयासेन सर्वदिशः वस्तूनि पश्यति, तथा तस्य मनः कर्मसु अनासक्तम् आविशति। इन्द्रियाणि प्राप्तं विषयं न गृह्णन्ति, न च सः तं त्यजति; ज्ञानी पूर्णः स्थितः एव। अप्राप्तविषये चाञ्चल्यं, प्राप्ते तु उदासीनता, ज्ञस्य मनः न विक्षोभयन्ति—यथा पर्णचञ्चलता पर्वतम् न कम्पयति। सर्वसंशयशान्तौ, सर्वकुतूहलविनाशे, तृष्णाजालक्षये, ज्ञानी राजा इव प्रकाशते। आत्मा आत्मनि न म्रियते; सः स्वस्वभावात् आत्मन्येव विस्तारं प्राप्नोति, सर्वतः पूर्णः अनन्तः क्षीरसागरवदात्मन्येव प्रतिष्ठितः। सः शान्तः, येषां इन्द्रियबलहीनानां भोगाकाङ्क्षायां क्लिश्यमानानां प्राणिनां, पश्यन् हसति—यथा प्रज्ञावान् उन्मत्तान् प्रति हसति। यथा अन्यः स्वपत्नीं इच्छति तदा हास्यं भवति, तथा ज्ञानी इन्द्रियाणां भोगेच्छायां हसति। यदा मनः विषयेषु धावन् समत्वसुखं वज्रयति, तदा विवेकदण्डेन तं शमयेत्—यथा हस्तिनं अंकुशेन। यदि मनः भोगेषु प्रवृत्तिं लभते, तदा तस्य प्रवृत्तिं प्रारम्भ एव नाशयेत्—यथा विषस्य अंकुरः शीघ्रं छिद्यते। ताडितस्य पश्चात् सम्मानः अनन्तदुःखाय; यथा ग्रीष्मतप्ते तण्डुले अल्पमपि जलं सुधासमं भवति। अनुपीडितस्य तु सम्मानः न लक्ष्यते; यथा पूर्णनद्यां वर्षाकाले अल्पस्रोतः विशेषः न दृश्यते। परिपूर्णः अपि लाभे पुनः अन्यं कामयते; यथा एकः सागरः सर्वतोयैः अपि पूरितः, सर्वं गृह्णाति। मनः निगृहीते, यदल्पं भूषणं वा सुखं वा पश्चात् लभ्यते, तदपूर्वानुभवात् महानिव गण्यते। बद्धः राजा विमुक्तः सन् ग्रामेण अपि तुष्टिं लभते; अन्यः, यो न कदापि बद्धः न वा परैः जितः, राज्येन अपि न तुष्टः। यथा स्वहस्तेन स्वहस्तं द्रावयेत्, स्वदन्तैः स्वदन्तान् पीडयेत्, स्वाङ्गैः स्वाङ्गानि निगृह्णीयात्, एवं स्वशत्रूणि इन्द्रियाणि जयेत्। ये बाह्यविजये उत्सुकाः, तेषां हृदि प्रथमशत्रवः इन्द्रियाणि, तानि एव प्रथमं जयेत्। इमस्मिन् लोके, ये महात्मानः स्वमनो न जितवन्तः, ते न भाग्यवन्तः, न च पुराणेषु कीर्त्यन्ते। तस्मै रिपुसूदनाय नमः, यस्य हृदयगुहायां कल्पनाविषधरः मनः शान्तम् अभवत्। ये स्वशरीरं नाशयन्ति, ते कृतघ्नाः, पापकर्मणां निकेतनानि, स्वेन्द्रियशत्रवः दुष्टजयाः। इन्द्रियाणि शरीराधारलाभात्, सुखेषु गृध्रवद्, कृताकृतव्यविषये श्येनवद् विचरन्ति। विवेकजाले पतिता मायाविनः तस्य अङ्गानि न हिं्सन्ति, यथा शिलाखण्डः जालं न भिन्दति। ये आदौ रम्येभ्यः सुखेभ्यः तुष्टिं लभन्ति, तेषां तेषु सुखेषु अन्ते निःस्वादे, पतन्ति नरकेषु। विवेकेन धनवान्, दुःखदेहपुरे अपि, स्वेन्द्रियशत्रुभिः न पराजितः। बलदुर्गनगरनिवसिनः नृपाः अपि, ये स्वमनो जितवन्तः, तेषां तुल्यं सुखं न प्राप्नुवन्ति। येषां सेवकभूतानि इन्द्रियाणि निगृहीतानि, मनश्च शत्रुरिव निगृहीतः, तेषां ज्ञानवृत्तयः वसन्ते पुष्पवत् विकसन्ति। यस्य मनोऽभिमानः क्षीणः, इन्द्रियशत्रवः जिताः, तस्य भोगेषु तृष्णा शरत्पद्मवत् शुष्यति। यावत् मनः न जितम्, तावत् हृदि कामाः रजनीचरभूतवत् विचरन्ति; मनोजये सत्यमेकत्वाभ्यासेन ताः नश्यन्ति। विवेकिनः मनः आज्ञापालकत्वात् दासः, शुभकर्मकृत्वा मन्त्रिवत्, स्वेन्द्रियविजयात् स्वामीव इति मन्ये।