राघवः किञ्चित् दिनभागं वसिष्ठादिभिः सह रमणीयकथाभिः विविधान् संवादान् कुर्वन्, तैः प्राज्ञैः पूज्यमानः, सुखेन व्यतीयाय। ततोऽसौ पितुः अनुमत्याऽनेकसैन्यपरिवृतः, वराहमहिषसमाकीर्णं काननं गन्तुम् इच्छन्, मृगयायै जगाम। पश्चात् स्नानादिकं कृत्वा गृहं प्रत्यागत्य, सखिभ्यः स्वजनैश्च सह भोजनं कृत्वा, रात्रिं तैः सहितः व्यतीयाय। एवं सः भ्रातृभिः सह प्रतिदिनचर्याṃ पालयन्, तीर्थयात्रातः प्रत्यागत्य, पितुः गृहे निवसन्, कालं नयामास। सः निर्दोषः रामः, स्वकृतैः कल्याणैः, सुधासमप्रबुद्धया वाणीया च, साधूनां मनांसि चन्द्रप्रभेव तर्पयन्, एवं चरित्रेण दिनानि यापयामास। एवं रघुवंशसम्भूतः सः षोडशवर्षपर्यन्तं प्राप्तः, रामः शत्रुघ्नः लक्ष्मणश्च तं अनुगच्छन्ति स्म। भरतः तु मातामहगृहे सदा सुखेन निवसन्, राजा च सम्यग् इमां पृथिवीं पालयन् आसीत्। पुत्रजनहिताय च, सः बुद्धिमान् दशरथो राजा, सर्वेषां विषयाणां मन्त्रिणः सह प्रतिदिनं मन्त्रयामास। यदा तीर्थयात्रा समाप्ता, तदा रामः स्वगृहे स्थित्वा, दिनप्रतिदिनं शरत्कालीनस्फुटसरोवर इव क्षीणः बभूव। शनैः शनैः तस्य विशाललोचनं मुखं, पाण्डुपत्रसंपन्नं शुक्लपद्मपत्रमिव, विरज्यते स्म। हस्तं कपोले निधाय, पद्मासनस्थः, चिन्तामग्नः, मौनः, अकर्मा च बभूव। कृशकायः, चिन्तायाम् मग्नः, क्लान्तः, दुःखितः, कस्यापि न किञ्चन वदति स्म, चित्रपटे लिखितप्रतिमेव। सेवकैः पुनः पुनः स्नेहेन प्रेरितः अपि, सः शुष्कपद्ममुखः स्वकर्माणि कष्टेन कृतवान्। एवं स्थिते, रामस्य सत्त्वसम्पन्नस्य तपस्विनां श्रेष्ठस्य, तादृशं भावं दृष्ट्वा, तस्य भ्रातरौ अपि तादृशं दुःखं प्राप्नुतः। तेन, पुत्रेषु दुःखितेषु कृशकायेषु च, राजा दशरथः पत्नीसहितः, शोकबन्धने पतितः। राजा पुनः पुनः सान्त्वयन् रामम् – "किमेतत् महद् दुःखं पुत्र?" इति पृच्छति स्म, किन्तु रामः तस्मै न किञ्चन उक्तवान्। सः रामः, "पितः, मम न किञ्चित् दुःखम् अस्ति" इति उक्त्वा, पद्मपत्रनयनः, मौनेन पितुः अङ्के उपाविशत्। ततः दशरथः, किमर्थं रामः दुःखितः इति चिन्तयन्, सर्वधर्मविदां श्रेष्ठं वसिष्ठं पप्रच्छ। वसिष्ठः मुनिः उवाच – "राजन्, हेतुः अस्त्यत्र, मा शुचः।" इति श्रुत्वा, राजा गम्भीरं विचारयामास। "राजन्, बुद्धिमन्तः लघुकारणैः न कदाचित् क्रोधं, शोकं, अतिप्रीतिं वा कुर्वन्ति; लोके सर्गबलप्रवृत्त्या एव जीवाः महान्तं विकारं प्राप्नुवन्ति, न तु अन्यथा।" एवं वसिष्ठेन उक्ते, राजा सन्देहशोकपरिप्लुतः, किञ्चित् मौनं स्थापयित्वा, तिष्ठन्, प्रतीक्षां चकार। तावत् सर्वाः महाराजमहिष्यः शङ्किताः, सर्वे च रामस्य आचरणं सर्वत्र सूक्ष्मेण निरीक्षन्ते स्म। तस्मिन्नेव क्षणे, विश्रुतः महर्षिः विश्वामित्रः अयोध्यायाः नृपतिं द्रष्टुं समागतः। तस्मिन्नपि समये, तस्य मुनेः यज्ञः राक्षसैः मायाबलमदोत्कटैः बाध्यमानः, धर्मनिष्ठस्य तस्य मुनेश्च। तस्य यज्ञस्य रक्षार्थम्, राजा द्रष्टव्यः आसीत्, यतः सः मुनिः तं यज्ञं विघ्नरहितं सम्पादयितुं न अशक्नोत्। ततः तान् तपस्विनः विनाशयितुं संकल्प्य, महातेजाः विश्वामित्रः तपःसंपन्नः, अयोध्यां प्रति जगाम। राजानम् अभ्यर्चयितुम् इच्छन्, सः द्वारपालान् उवाच – "शिघ्रं नृपाय विज्ञापयत, कौशिकः गाधिपुत्रः आगतः" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे द्वारपालाः, तस्याज्ञया चञ्चलमनसः, राजमहालयं जग्मुः। तत्र गत्वा, प्रधानप्रतीहारिणे निवेदयामासुः – "विश्वामित्रः मुनिः प्राप्तः" इति। ततः प्रतीहारः, राजसभा उपविशन्तं राजानं शीघ्रं गत्वा, तं सूचितवान् – "देव, द्वारि कश्चन तेजस्वी पुरुषः तिष्ठति, नवभानुवत् दीप्तः, ज्वलज्जटिलः, महातेजाः।" सः तं देशं चामरपताकाभिः, अश्वगजपुरुषायुधैश्च, स्वतेजसा सुवर्णमिव शोभयति। शीघ्रं गत्वा, नम्रतया राजानं विज्ञापय – "विश्वामित्रः मुनिः आगतः" इति। एवं प्रतीहारवचनं श्रुत्वा, सः कुलीनः राजा, मन्त्रिभिः उपराजभिः च सह, स्वर्णासनात् उत्थाय, महतीं राजसमूहं पदातिभिः सहितः, उपराजैः स्तूयमानः, वसिष्ठवामदेवाभ्यां सह, तत्र जगाम। यत्र महर्षिः विश्वामित्रः तिष्ठति, तत्र गत्वा, सः मुनिवरं द्वारस्थं दृष्टवान्। कस्यचित् कारणेन, सः सूर्य इव भूमौ आगतः, ब्राह्मतेजसा क्षत्रवीर्येण च पूर्णः। तस्य जटाः भुजयोः विनद्धाः, तपसा सदा रूक्षाः, कालेन च जरिताः, सन्ध्याभ्रैः शैलमिव शोभयन्ति। सः शान्तः, सुमधुरः, तेजस्वी, निर्बन्धः, स्थिरः, दिव्यरूपधारी, दीप्तशरीरः। सौम्यभीष्णः, शान्तौजाः, गम्भीरप्रभः, जनानां हृदयानि विस्मयेन पूरयन्, तत्र स्थितः।