हे राम, यदा एष एव आत्मा सुखदुःखकर्मजालं वहति, तदा स सर्वत्र सर्वं धारयितुं समर्थः स्यात्। अस्मिन्नेव शरीरे पुरी, यो मुनिः मोहशून्यः, स इन्द्रवदिन्द्रपुरीमध्ये स्वं राज्यं निःस्पन्दः पालयति। स न मनसो मदोन्मत्तं अश्वं तमसः कुहरे क्षिपति, न च विवेकतनयां लोभद्वैताकृतये ददाति। नापि अविद्याक्षेत्रे कञ्चन दोषं पश्यति; अन्तरतः संसारशत्रोः भीषणस्य मूलमेव छिनत्ति। न स तृष्णावर्त्मनि निमज्जति, न कामक्लेशदुर्गे, न च सुखदुःखयोः परिवर्तिन्यां वने। स बहिः अन्तश्च सततम्, क्षणेनैव, पुण्यतीर्थेषु स्नाति, मनसः संकल्पानुसारेण क्रमशः। सर्वेन्द्रियैः अदृश्यः, नगरदर्शनात् निवृत्तः, सदा ध्याननाम्नि अन्तरालये सुखेन वसति। एषा पुरी तस्य हृदि नित्यं प्रमुदितस्य सुखदायिनी, दिव्या च, भोगमोक्षप्रदा, इन्द्रस्यामरावतीव। यस्मिन् नगरे सर्वं स्थितं तिष्ठति, चञ्चलं विना किञ्चिदपि न नश्यति—कथं सा पुरी न नृपस्य सुखदायिनी स्यात्? यदा विदुषां शरीरे पुरी नश्यति, तदा किञ्चिदपि न नश्यति, यथा घटाकाशे भग्नेत्यपि आकाशस्य किञ्चिदपि न ह्रियते। यथा वायुः सन्तं घटं स्पृशति, न तु असन्तं, तथा देही अस्य शरीरेण सम्बद्धः। अत्र, एष आत्मा, सर्वत्र व्याप्यपि, असङ्ग एव; स्वकल्पितं व्यक्तित्वं अनुभूय, स्वस्वरूपदर्शनं प्राप्नोति। कर्मणि प्रवृत्तः सन् अपि, न कर्मकृदिव, सदा सर्वकर्मसु प्रवृत्तः, कदाचित् कर्मफलार्थं स्वभाविकं व्यवहारं धत्ते। कदाचित् स शुद्धमनसोऽनाहतमनोविमानमारुह्य, तेन रम्येण, क्रीडया विचरति। तत्र स्थितः, सदा विश्वसुन्दरीया सह रमते, या शीतलाङ्गी, रामेण सह, हृदयस्थसौहार्देन। तस्य द्वे प्रिया सत्यैक्ये तिष्ठतः, यथा विशाखानक्षत्रे सोमस्य पार्श्वयोः, तौ तस्य मनः प्रमोदयतः। ज्ञानी, उपविष्टः, एतान् सर्वान् लोकान् दुःखकर्तर्या विदारितान् पश्यति, यथा कश्चन उपविष्टः वालुकामुच्छिलीनान्, अथवा सूर्यः उपरि स्थित्वा। स दीर्घकालं सर्वकामसमृद्धः, सर्वसम्पद्भूषितः, पूर्णचन्द्रवत् प्रकाशते, यस्य कदापि क्षयः नास्ति। सुखानां समूहोऽपि उपभुज्यमानः तं न श्रमयति; अपि तु कालकूटविषमिव कण्ठे धार्यमाणं तस्य तेजः वर्धयति। सुखं विवेकसहितं अनुभूतं तृप्तिं जनयति; यथा चौरः सन्दिग्धः सान्त्वितश्च सखा न शत्रुः भवति। नरनार्यः समूहस्य कलहेषु, स मुनिः विवादात् दूरं याति, भोगसमृद्धिं सौभाग्ययात्रायामिव पश्यति। यथा यात्रिकाः ग्रामोत्सवं निर्भयं पश्यन्ति, तथा ज्ञानी संसारव्यवहारयुक्तानि कर्माणि पश्यन्ति। यथा नेत्रं स्वाभाविकं सर्वदिक्क्रमेण वस्तुषु पतति, तथा ज्ञानीनः मनः अनासक्तं कार्येषु प्रवर्तते। इन्द्रियाणि कदापि प्राप्तवस्तु न गृह्णन्ति, न च स तद् ददाति; ज्ञानी पूर्णः सन् स्थिर एव तिष्ठति। अप्राप्तस्य चिन्ता, प्राप्तेऽनादरः, मुनिनः मनः न कम्पयन्ति, यथा पक्षपातिनः पिच्छानि पर्वतं न चलयन्ति। सर्वसंशयशान्तः, सर्वकुतूहलविनिर्मुक्तः, तृष्णाजालक्षयात्, ज्ञानी नृपवत् प्रकाशते। आत्मा आत्मनि न म्रियते; आत्मस्वभावात् आत्मन्येव विस्तारं प्राप्य, सर्वतः पूर्णः, क्षीरसागरवदात्मस्थितः। शान्तः स प्राणीणां भोगलोलुपानां दीनदुःखितेन्द्रियाणां हास्यं करोति, यथा स्वस्थः उन्मत्तान् पश्यन् हास्यं करोति। यथा अन्यः स्वपत्नीं इच्छति, तदा हास्यं भवति; एवं ज्ञानी इन्द्रियाणां भोगेषु स्पृहा हास्यमेव मन्यते। मनः इन्द्रियार्थेषु धावमानं समत्वसुखं त्यक्त्वा यदा गच्छति, तदा विवेकदण्डेन शमयितव्यं, यथा अंकुशेन करिणं। यदि मनसः प्रवृत्तिः भोगेषु प्रवर्तते, तदा तस्या आरम्भ एव नाशनीयः, यथा विषस्य अंकुरः आदौ छेद्यः। यो दुःखितः तस्य पश्चात् पूजनं अनन्तदुःखाय; यथा घर्मतप्ते तण्डुले, अल्पं जलं अपि अमृतवत्। अनार्तस्य तु पूज्यत्वं न ज्ञायते; यथा पूर्णासु नद्यः वर्षाकाले लघुं प्लावं न प्रकाशयन्ति। परिपूर्णः अपि लाभे, पुनः अन्यं कामयते; यथा एकः सागरः सर्वजलैः पूरितः अपि, सर्वं गृह्णाति। निगृहीते मनसि, यत् किंचित् अल्पं भूषणं वा सुखं वा पश्चात् लभ्यते, तदपूर्वानुभवान्महत् इव मन्यते। बद्धः मुक्तः राजा ग्रामेण अपि तृप्तिम् अनुभवति; परन्तु अन्यः, यो न कदापि परैः बद्धः वा जितः, स राज्येन अपि न तुष्यति। स्वहस्तेन हस्तं पिष्ट्वा, दन्तैः दन्तान् घर्षित्वा, अङ्गानि अङ्गैः निगृह्य, एवं स्वेन्द्रियशत्रून् जय। ये परान् जितुं यतन्ते, तेषां हृदयस्थे आदौ शत्रवः इन्द्रियाणि एव, तानि प्रथमं जयितव्यानि। पृथिव्याम्, ये महात्मानः स्वमनः न जितवन्तः, ते न भाग्यशालिनः, न च पुरुषकथासु प्रशस्यन्ते। नमामि तम् रिपुजितं, यस्य हृद्गुहायां कल्पनाविषसर्पः मनः, स्वकूटं कृत्वा, शान्तः जातः।