सा जीवशक्तिः हृदयस्य विपण्यां यद् यद् सम्पादयति, तेन सर्वदा भूषिता भवति; तस्याः प्राणनगरं नवरन्ध्रैः सततं प्रवहति। तस्याः मुखं विस्तीर्णं, दन्तास्थिसञ्चयांश्च प्रकाशयति; तत्रैव भ्रमन्ती जिह्वा, यदन्नं उपभुज्यते, तद् चर्वयति, स्वादयति च। तस्याः कर्णकूपौ केशपञ्जरेण आवृतौ, पृष्ठप्रदेशः वनवत् विस्तीर्णः, कटिसूत्रैः अन्ते वक्रितः चिह्नितः। तस्याः गुदं मलैः रुद्धं, तत्रान्तरे अनन्तः मलसञ्चयः; मनोवाटिकायां आत्मविमर्शगणिका विचरति। अयं देहनगरः रम्यः, तत्रेन्द्रियाणि वानरवत् चञ्चलानि, बुद्धिमीनस्य बन्धनैः दृढं बद्धानि; मुखवाटिकायां हासपुष्पाणि सुषमा युतानि प्रस्फुटन्ति। विदुषां देहनगरः स्वयमेव परमसुन्दरः, सौभाग्ययुक्तः, केवलं सुखाय अस्ति, दुःखाय कदापि न, परमहितदायकः। अज्ञानिनां तु एषः अनन्तदुःखरक्षकः, विदुषां तु अनन्तसुखरक्षकः। हे रिपुसूदन, एषः नष्टे विदुषां किञ्चित् न नश्यति; स्थिते सर्वं स्थितं भवति; अतः एषः सुखदायकः। यदा विद्वान् एषं आरोह्य, सर्वान् भोगान् अनुभूय, तेषां अतीत्य, जगति स्वातन्त्र्येण विचरति, तदा एषः विदुषां रथः इति कथ्यते। श्रोत्रं, रूपं, रसः, स्पर्शः, गन्धः, बान्धवः, वित्तं च—एते सर्वे केवलं एषेण लभ्यन्ते; अतः एषः विदुषां लाभदाता। हे राम, यदा एषः सुखदुःखकर्मजालं वहति, तदा सर्वत्र सर्वं वाहयितुं समर्थः अस्ति। तस्मिन् देहनगरः विद्वान् विमोहविहीनः, स्वराज्यं निर्विकल्पं शासति, इन्द्रः स्वनगरमिव। मनस्य मदमत्ताश्वं तमसकूपे न निपातयति, न च स्वकन्यां विवेकां लोभद्वैतमूर्तये ददाति। अज्ञानप्रदेशे कञ्चन दोषं न पश्यति; अन्तः संसारशत्रोः मूलं छिनत्ति। तृष्णावर्ते, कामक्लेशदुर्गे, सुखदुःखवने न निमज्जति। सः बाह्याभ्यन्तरं सततं स्नानं करोति, मनोवृत्तिपथे पथे पथे, तीर्थसङ्गमे क्षणेन। इन्द्रियैः अदृश्यः, नगरीदृश्यात् निवृत्तः, सदा अन्तरगृहे ध्याननाम्नि सुखेन निवसति। एषः नगरः तस्य हृदयेन सदा हृष्टस्य सुखदायकः; दिव्यः, भोगमोक्षप्रदः, इन्द्रस्य अमरावतीवत्। यस्मिन् नगरे सर्वं स्थितं स्थिरं भवति, चञ्चलम् एव नश्यति; तस्मात् राजा कथं न सुखं प्राप्नुयात्? विदुषां देहनगरनाशे किञ्चित् न नश्यति, घटाकाशभङ्गे व्योम न हीयते। यथा वायुर्घटमस्ति स्पृशति, न तु नास्ति, तथा जीवः देहनगरं स्पृशति। अत्र, एषः पुण्यात्मा सर्वव्यापी अपि, अनासक्तः; स्वकल्पनया व्यक्तित्वं अनुभूय, स्वस्वरूपदर्शनं प्राप्नोति। कर्मणि कर्तृत्वे अपि, अकर्मा, सर्वकर्मेषु प्रवृत्तः, स्वभावकर्माणि फलं कृते धारयति। कदाचित् सः निर्मलमना, चञ्चलवायुरथं आरोह्य, आनन्दाय विचरति। तत्र स्थितः, सदा विश्वसुन्दरीया सह रमते, या रमाया सह, या शीतलाङ्गी, या हृदयस्थस्नेहया। तस्य द्वौ प्रिया, सत्यैक्ये पार्श्वयोः स्थितौ, विशाखाद्वयमिव चन्द्रस्य, मनः प्रमुदयतः। ज्ञानी उपविश्य, सर्वलोकान् दुःखनिस्तारयन्त्रेण विदारितान् पश्यति, विहङ्गमः कूपमिव, सूर्यः उपर्युपरि दृश्यं यथा। सः सर्वेच्छापूरणः, सर्वसमृद्ध्यालङ्कृतः, पूर्णचन्द्रमण्डलमिव कदापि न क्षीयमानः प्रकाशते। सुखसङ्घः उपभुक्तः अपि, तं न श्रमयति; कालकूटविषमिव कण्ठे धृत्वा, तस्य तेजः वर्धते। सुखं विवेकेन अनुभूय तृप्तिं ददाति; यथा चौरः परिचितः आश्वासितः मित्रं भवति, न शत्रुः। पुरुषस्त्रीसमूहेषु कलहेषु, ज्ञानी दूरं यात्वा, भोगसमृद्धिं यात्रायामिव पश्यति। यथा यात्रिकाः ग्रामोत्सवम् आगतम् अविचार्य पश्यन्ति, तथा ज्ञानी लोकव्यवहारयुक्तं कर्म पश्यति। यथा नेत्रं स्वाभाविकं सर्वदिशो वस्तून् पश्यति, तथा ज्ञानी अनासक्तः कर्मसु मनः प्रवर्तयति। इन्द्रियाणि प्राप्तवस्तुं न गृह्णन्ति, न च तद् ददाति; ज्ञानी पूर्णः, स्थिरः तिष्ठति। अप्राप्ते वस्तुनि चञ्चलता, प्राप्ते अनादरः, ज्ञानी मनः न कम्पयन्ति; यथा पर्वतः पक्षिणां कम्पनं न अनुभवति। सर्वसंशयः शान्तः, जिज्ञासा नष्टा, कामजालं क्षीणम्, ज्ञानी नृपवत् प्रकाशते। आत्मा स्वे स्वे न म्रियते; स्वस्वभावेन स्वात्मनि विस्तारयति; सर्वतः पूर्णः, सीमाविहीनः, क्षीरसागरवत्, आत्मस्थः। सः शान्तः, भोगेच्छायां कृपणान् प्राणिनः हास्यति, येषां इन्द्रियाणि दुर्बलानि, विषण्णानि; यथा स्वस्थः विक्षिप्तान् पश्यति हास्यति। यथा अन्यस्य स्वपत्नीं इच्छति, तदा अन्यः हास्यति; तथैव ज्ञानी इन्द्रियाणां भोगेच्छायां हास्यति। यदा मनः विषयेषु धावित्वा समत्वसुखं त्यजति, तदा विवेकदण्डेन शमं नयेत्, यथा हस्तिप्रशिक्षणं कर्षणेन।