यदा मनः यथारूपेण यथाभिप्रायं दृढं चिन्तयति, तदा तस्य चिन्तनस्यावधौ तदेव वस्तु तेनैव रूपेण साक्षात्करोति। वस्तुतः न किञ्चिदस्ति यथार्थं सत्, न वा किञ्चिदस्ति असत्; यः यथाभिप्रायं यथानिश्चयं वस्तुं पश्यति, तदेव तस्मै दृश्यते। मनः, यदा गगने हस्तिहं कल्पयति, तदा स्वयमेव गगनवनान्तरे हस्तिहं अन्वेष्टुमिव प्रवर्तते, गगने स्थितमिव। अतः त्वं अपि, हे राघव, केवलं कल्पनारूपः, सर्वरूपसमाविष्टः; एतां कल्पनाम् उत्सृज्य, स्वस्वरूपे विश्रान्तिं प्राप्नुहि। रत्नं स्वभावतः जडं सन् प्रतिबिम्बान् निवारयितुं अशक्तम्; परन्तु त्वं, हे राम, तथा नास्ति। यत्किमपि तव मनिरत्नोपममने प्रतिबिम्बितं दृश्यते, तदसत्यमिति विज्ञाय, तेन त्वं न रञ्जनीयः। अथवा, तदेव अखण्डं ब्रह्मरूपं सत्यमिति मन्यस्व, आत्मनात्मानं अनाद्यन्तरूपेण चिन्तय। ये मनसि प्रतिबिम्बिताः विचाराः ते अन्यत्रासक्तचित्तान् रञ्जयन्ति, त्वां तु न रञ्जयन्तु, यथा शुद्धस्फटिकं वर्णैः न स्पृश्यते। यथा निर्मलस्फटिके नानावर्णाः प्रविशन्ति, तथैव, हे राम, भुवनकामनाः तव चित्ते प्रविशन्तु, ताः यथारूपेण दृश्यन्ताम्। यः दृष्टं परित्यज्य प्राप्यं प्रार्थयते, यः द्रष्टारं पश्यति न तु दृश्यं, तस्य दृश्यं त्याज्यम्। यः परमार्थे जागरूकः, जीवन् न निद्रति, तस्य संसारमार्गः घननिद्रावत् मोहदायकः। अत्यन्तवैराग्येन, रमणीयेष्वपि विषयेभ्यः तृप्तिहीनः, निराकाङ्क्षः, निराशः च भवति। यस्य मनः क्लान्तं, आसक्तिरहितं च, तस्य आत्मा ब्रह्मणि लीयते, यथा हिमराशिः सूर्यात्तपेन विलयं याति। यदा तृष्णातरङ्गाः शान्ताः, घनानां गच्छन्ति यथा नद्यः शुष्यन्ति, तथा अन्तःक्लेशः अपि विश्राम्यति। यदा संसारकामनाजालं विदीर्णं भवति, यथा मूषकेन पक्षिशकटी छिद्यते, वैराग्यबलात् ग्रन्थयः विमुच्यन्ते, तदा मोक्षः जायते। यथा कतकफलस्य प्रभावेन जलं शुद्धं भवति, तथा ज्ञानबलात् आत्मस्वरूपं स्पष्टं शान्तं च भवति। मनः रागरहितं, आसक्तिवर्जितं, द्वैतशून्यं, अनपेक्षं च सन्, मोहात् मुक्तं भवति, यथा पक्षी पिंजरात् निर्गच्छति। संशयदौर्बल्यशान्तं, जिज्ञासाविपर्यासरहितं मनः अन्तर्गतम् पूर्णचन्द्रवत् प्रकाशते। परमसौन्दर्यसमुत्पन्ना, उन्नता, दिगन्तव्यापिनी समता सर्वत्र समुद्रगन्धवातवत् प्रवर्तते। यदा मनः तमसा मलिनं, मोहात् क्लान्तं, तदा संसारासक्तिः प्रभाते रात्रिवत् क्षीयते। चेतनार्कस्य उदयेन, धर्माङ्कुरैः शोभिता, ज्ञानपद्मा प्रभाताकाशवत् विशुद्धप्रभया विकसति। या बुद्धिः हृदयमाकर्षयति, लोकान् आनन्दयितुं समर्था, सा पुण्यसम्पत्तिरूपेण पूर्णचन्द्रकिरणवत् प्रकटते। किं बहुना? यः महात्मा ज्ञेयस्य ज्ञानवान्, स न उत्थानं न च अस्तं गच्छति, यथा गगनस्थितं आकाशम्। यस्य आत्मा विवेचनया ज्ञातः, स ब्रह्मा, विष्णु, इन्द्र, शङ्करादीन् अपि करुणाविषयतया पश्यति। यदा मनः अहंभावरहितं, तदा बहिर्व्यक्ताः अपि विचाराः तं न स्पृशन्ति, यथा मरीचिकाजलम् मृगं न प्राप्नोति। इमे लोकाः तरङ्गवत् आगच्छन्ति यान्ति च; ज्ञानी तु, आत्मोत्थं जन्ममरणम् एकत्र संगृह्य, न विक्रियते। उत्पत्तिलय एव संसारः; तयोः स्पष्टदर्शी आनन्दति, न च क्लिश्यते। यथा घटान्तर्गतं आकाशं घटालङ्कारेण वा भङ्गेन वा नोत्पद्यते न म्रियते, तथैव देहे आत्मा न स्पृश्यते। यदा विवेकः जायते, तदा भ्रान्तिजनितं मोहशीतलता नश्यति; क्लिष्टचित्ते कामनाः मरीचिकावत् क्षीयन्ते। यावत् 'कोऽहम्? किमिदम्?' इति न विचर्यते, तावत् संसारकलिलः अन्धकारवत् तिष्ठति। अज्ञानभारसमुत्थं शरीरं दुःखहेतुः; यः तदात्मत्वेन न पश्यति, स एव पश्यति। यः मोहान्तःकृत्य, देशकालसमुत्थानं सुखदुःखं नात्मनः पश्यति, स एव पश्यति। यः अद्वैतदृष्ट्या आत्मानं सर्वत्र पश्यति, सर्वं च चेतनारूपमेव अवलोकयति, स एव पश्यति। यः अनन्ते गगने, दिशः, काले, क्रियासु, सर्वत्र 'अहमेव' इति पश्यति, स एव पश्यति। यः सूक्ष्ममपि 'अहम्' इति विभाव्य, अणुमात्रे अपि अनन्तं आत्मानं कल्पयति, स एव पश्यति। यः अन्तः सर्वावस्थासु स्थितं सर्वशक्तिमदेकं अद्वैतचेतन्यात्मानं पश्यति, स एव पश्यति। यः रोगभयदुःखादिभिः क्लिष्टः, जरामरणसम्भावितः, 'अहं शरीरः' इति पश्यति, स न पश्यति। यः मम महिमानं सर्वत्र, ऊर्ध्वे, अधस्तात् व्याप्य, मम अनन्यत्वं वेत्ति, स एव पश्यति। यः सर्वं मयि सूत्रबद्धमिव रत्नानि सूत्रे, मय्येव अन्तःचेतन्यरूपेण स्थितमिति वेत्ति, स एव पश्यति। यः नाहं नाप्यन्यदस्ति, केवलं ब्रह्मैवास्ति, सत्त्वासत्त्वयोर्मध्ये तिष्ठति, स एव पश्यति। एवं, हे राम, एते श्रुत्युक्ताः विचाराः आत्मज्ञानस्य, वैराग्यस्य, मोक्षस्य च मार्गे तव चित्तं प्रकाशयन्ति, आत्मस्वरूपे विश्रान्तिं ददाति।