यथा तमसि रज्जौ सर्पभ्रमः उत्पद्यते, तथैव आकाशवत् चित्स्वरूपे बन्धनस्य केवलं कल्पना दृश्यते, न तु तत्र किञ्चिदपि वस्तुतः बन्धनमस्ति। कल्पितम् अर्थं अन्यया एव कल्पनया कल्प्यते; तदेव वस्तु अन्यत्वं प्राप्नोति, यथा दिवा रात्रौ च आकाशस्य भिन्नत्वं दृश्यते। यत् किञ्चिद् वस्तु न मिथ्या, न चेष्टितव्यं, निरुपाधिकं, न च भ्रमयुक्तम्—तद् यथा कल्प्यते, तथा स एव सुखस्य कारणं भवति। शून्ये कुटीरे सिंहभयम् यथा जायते, तथैव शून्ये देहे बन्धस्य भीति उपजायते। यथा कुटीरे अन्तः पश्यन् सिंहः न दृश्यते, तथैव संसारबन्धनं परीक्षया न दृश्यते। 'अयम् अहम्, अयं च जगत्' इति या भ्रान्तिः, सा सन्ध्यायाम् बालकैः छायायाः इव मिथ्या एव सम्पद्यते। कल्पनया एव जीवस्य वस्तूनां सतत्त्वम्, असत्त्वं, शुभाशुभत्वं, क्षणमात्रेण आगत्य गच्छन्ति, पुनः पुनः सत्यम् असत्यम् च स्युः। माता या भार्येति गृहीत्वा ग्रीवायाम् आलिङ्गिता, सा भार्यायाः कृत्यं कुर्यात्, रमणीयत्वं च ददाति। प्रियतमा या मातृभावेण गृहीत्वा आलिङ्गिता, सा सर्वं कामभावं नाशयति। एवं वस्तूनां परिणामः भावनानुसारः, तस्मात् पण्डिताः किञ्चिदपि स्थिरस्वरूपं न वदन्ति। यथा मनः यं यं भावं दृढं चिन्तयति, स एव रूपेण तावत् कालं दृश्यते। न किञ्चिदस्ति यत् सर्वथा सत्यम्, न च किञ्चिदस्ति यत् सर्वथा असत्यम्; यथा यः यथा निश्चिनोति, तद् एव तस्य दृश्यते। मनः आकाशे गजं कल्पयित्वा, आकाशवने गजं अन्विष्यति, यथा स्वयम् आकाशस्थमिव। अतः त्वं एव कल्पनारूपः, सर्वरूपसमन्वितः, एतां कल्पनाम् त्यक्त्वा, हे राघव, आत्मनि एव विश्रान्तिं कुरु। मणिः स्वभावेन जडत्वात् प्रतिबिम्बं न वारयितुं शक्तः; त्वं तु, हे राम, तथा न सि। यत् किञ्चिद् मणिमयमनसि प्रतिबिम्बितं दृश्यते, तद् असत्यं विद्धि, तेन त्वं न रञ्जयितव्यः। वा, तद् एव सत्यम् अविभक्तं परमात्मनः रूपेण चिन्तयित्वा, स्वयम् आत्मानम् अनाद्यन्तं पश्य। मनसि प्रतिबिम्बिताः भावाः, हे राघव, येषां मनः अन्यत्र आसक्तम्, तान् रञ्जयन्ति; त्वां तु न रञ्जयन्तु, स्फटिकवत्। यथा निर्मले स्फटिके नानावर्णाः प्रविशन्ति, तथैव इच्छाः मनसि आगत्य दृश्यन्तां, यथार्थतया न दृश्यन्तु। यः दृष्टं त्यक्त्वा प्राप्यं पश्यति, द्रष्टारं पश्यन् दृष्टं न पश्यति, तस्य दृष्टं परित्याज्यम्। यः परमार्थे जागरूकः, स जीवन् अपि न निद्रायते, तस्य संसारमार्गः घननिद्रायाः सदृशः। अत्यन्तवैराग्यस्य कारणात्, रमणीयेषु अपि विषयेभ्यः विरक्तः, निराशः, निराकाङ्क्षः च भवति। मनः क्षीणम् अनासक्तं च सन्, आत्मा परब्रह्मणि विलीयते, यथा हिमराशिः सूर्यकान्त्यां विलयं यान्ति। यदा तृष्णातरङ्गाः प्रशान्ताः, यथा नदीः मेघवियोगे शुष्काः, तथा अन्तःक्लेशः अपि उपशमं याति। यदा संसारवासना-जालं च्छिद्यते, यथा मूषकेन पक्षिशाला भग्ना, तथा वैराग्यबलात् ग्रन्थयः विश्रान्ताः, तदा मोक्षः जायते। यथा कतकफलयोगेन जलं निर्मलं भवति, तथैव ज्ञानबलात् स्वस्वरूपं शान्तम् आविर्भवति। मनः रागरहितं, अनासक्तं, द्वन्द्वरहितं, अनपेक्षं च सन्, मोहात् निर्गच्छति, यथा पक्षी पिंजरात् निर्गच्छति। संशयदैन्योपशमितं मनः, जिज्ञासाविमूढं, अन्तः पूर्णचन्द्रवत् प्रकाशते। परमानन्दरूपात् जातं, उन्नतम्, सर्वत्र समं, शान्तं च, समत्वं समुद्रपर्यन्ते मन्दमारुतवत् वर्तते। तमोमूढं, क्लेशपीडितं संसारसङ्कल्पं, प्रभाते रात्रिरिव, शनैः शनैः नश्यति। यदा चैतन्यरविः दृश्यते, तदा ज्ञानपद्मं पुण्यशाखाभिः शोभितं, निर्मलप्रभया स्फुरति, यथा प्रातःकालीन आकाशः। या बुद्धिः हृदयम् आकर्षयति, जगत् आनन्दयितुं समर्था, सा पुण्यसमृद्धिरिव पूर्णचन्द्रकिरणैः प्रकाशते। किम् अधिकम् उच्यते? यस्य महात्मनः ज्ञेयम् ज्ञातम्, स नोत्थानं न पतनं यथा आकाशगतम् आकाशम्। यः आत्मस्वरूपं विवेचनया ज्ञातवान्, तस्य करुणापात्राणि ब्रह्मा, विष्णुः, इन्द्रः, शिवः अपि भवन्ति। बहिः अपि भावाः प्रकटिताः सन्तः, अहंकाररहितस्य मनसः न स्पृशन्ति, यथा मृगजलम् मृगान् न प्राप्नोति। एते लोकाः तरङ्गवत् आगच्छन्ति गच्छन्ति च; ज्ञानी तु जन्ममरणयोः आत्मनः उत्पाद्ययोः सङ्ग्रहेण न विक्रियते। उत्पत्तिः लयः च—एवमेव संसारस्य प्रवाहः, अन्यन्नास्ति; तौ स्पष्टदृष्ट्वा, स सुखेन वर्तते, न क्लिश्यते। यथा घटे आकाशः नोत्पद्यते, न म्रियते, घटे भूषिते वा भग्ने वा, तथैव आत्मा शरीरे अपि न स्पृश्यते। विवेकसमुत्पत्तौ, मोहशीतलता, मिथ्याभ्रमजनिता, निवर्तते; क्लिष्टे चित्ते, वाञ्छा मरुभूमौ मृगजलवत् लीयते। यावत् न पृच्छ्यते—'कोऽहम्? किमिदम्?'—तावद् संसारकलकलः तमसि इव स्थितः भवति। एवं, हे राम, मनः कल्पनारूपं, संसारः मिथ्याभासः, ज्ञानस्य प्रकाशे सर्वं शान्तम्, आत्मनि एव विश्रान्तिः प्राप्तव्या।