एषा मायैव, अज्ञानं च, कल्पना च, यया भीरुत्वं जायते; यत् कर्म विद्वद्भिः कथ्यते, तत् मनसः तदात्म्यं एव। ज्ञेयम्—दृग्दृश्ययोः संयोगः मनसो मोहः, मिथ्या, केवलं भ्रमाय, बालस्य भूमौ क्रीडनं यथा। दृश्ये लीनता आत्मस्वरूपतया अनुभव्यमाना, एषा संसारमदिरा, या विद्वद्भिः अज्ञानं इति कथ्यते। लोकः तया पीडितः शुभताम् न प्राप्नोति, यथा अन्धः सूर्यस्य तेजः न पश्यति। सा कल्पनया स्वयम् उत्पद्यते, यथा आकाशे वृक्षः; कल्पनायाः अभावे, सा स्वयम् नश्यति। हे विद्वन्, निरवकल्पनया कल्पना क्षीणा चेत्, स्वस्वरूपदर्शनेन विवेकेन सा विलीयते। सर्ववस्तुषु वैराग्ये, स्थितिप्राप्तौ, सत्यदर्शने, असत्यस्य समाप्तौ, तदा शुद्धचैतन्यं, निर्भेदं, आत्मा, प्राप्तः—यत्र न सत् न असत्, न सुखं न दुःखम्। तदवस्था, यत्र केवलं शुद्धभावः अन्तः अनुभव्यमानः, न कल्पनया, न मनसः इन्द्रियाणां वा गृहितः। तद्, अनन्तानां वासनानां स्पर्शरहितम्, यथा आकाशः मेघसमूहैः न स्पृष्टः। यथा रज्जौ सर्पभ्रमः अस्पष्टे जायते, तथा चैतन्ये आकाशसदृशे बन्धनं कल्प्यते, यद्यपि तद् न बद्धम्। कल्पितवस्तु अन्यया कल्पनया कल्प्यते; तत् वस्तु भिन्नत्वं धारयति, यथा आकाशः दिवा रात्रौ भिन्नः इव दृश्यते। यद् न मिथ्या, न प्रयासयुक्तं, न उपाधिरहितं, न भ्रमरहितं—तद् तथा कल्पितं सुखस्य कारणं भवति। यथा रिक्तगृहे सिंहभीः भवति, तथा रिक्तशरीरे बन्धनभीः। यथा गृहे निरीक्ष्य सिंहः न दृश्यते, तथा संसारबन्धनम् परीक्षायाम् न दृश्यते। 'एषः लोकः, अहम् इदं' इति विचारः मोहः, यथा बालानां सायं छायाभ्रमः। कल्पनया जीवस्य वस्तूनां सत्-असत्, शुभाशुभं, क्षणेन आगच्छन्ति गच्छन्ति, पुनः पुनः असत्यं सत्यम् च। माता यदि पत्नीतया गृहीता, पत्नीकर्माणि करोति, रमणीयता ददाति। प्रियाया यदि मातृतया गृहीता, तदा कामभावः नश्यति। वस्तूनां फलप्राप्तिः भावानुसारं इति ज्ञात्वा, विद्वान्तः एकं निश्चितं स्वरूपं न घोषयन्ति। यद् मनः दृढं चिन्तयति, तद् रूपं, तद् भावं, तावत् दृश्यते यावत् चिन्तनम् अस्ति। न किञ्चित् वस्तुतः सत्यम्, न किञ्चित् वस्तुतः असत्यम्; यथा यः यथा निश्चितवान्, तद् तस्मै तथा दृश्यते। मनः आकाशे गजं कल्प्य, आकाशवनं गजं अन्वेष्य, स्वयम् आकाशे स्थितम् इव। अतः त्वम् एव कल्पना, सर्वरूपमयः; एतत् त्यज, हे राघव, आत्मनि विश्राम्य। मणिः जडभावात् प्रतिबिम्बान् निवारयितुं न समर्थः; त्वम्, हे राम, तथा न। यत् मनिमणौ प्रतिबिम्बितं, हे राम, तद् असत्यं इति जानाति, तेन न रञ्जनीयम्। अथवा, तद् एव सत्यम्, परमात्मनः अभिन्नम् इति मन्यस्व, आत्मानं अनाद्यन्तं चिन्तय। मनसि प्रतिबिम्बिताः विचाराः, हे राघव, येषां मनः अन्यत्र रञ्जितं, तान् रञ्जयन्ति, त्वां न रञ्जयन्तु, यथा स्फटिकः अप्रभावितः। यथा विविधवर्णाः निर्मलस्फटिके प्रविशन्ति, तथा लोकाभिलाषाः मनसि प्रविश्य, तद्रूपेण दृश्यन्तु। यः दृश्यं त्यक्त्वा प्राप्तव्यं अन्वेष्टुम् इच्छति, यः दृष्टारं पश्यति, न दृश्यं, दृश्यं त्याज्यम्। यः परमसत्यम् जागर्ति, न निद्रायाम्, तस्य संसारमार्गः घननिद्राभ्रमः। अत्यन्तवैराग्येन, रमणीयेषु अपि, रसहीनः, आकाङ्क्षारहितः, कामरहितः भवति। मनः क्षीणं, संगवर्जितं चेत्, आत्मा परमात्मनि लीयते, यथा हिमराशिः सूर्ये विलीयते। तृष्णाविवराः शान्ताः, यथा नद्यो मेघवियोगे शुष्यन्ति, मनसि चापि क्षोभः शम्यति। संसारवासनाजालं भग्नं, यथा पक्षिपञ्जरं मूषकः भिन्दति, वैराग्यबलात् ग्रन्थयः शिथिलाः, मोक्षः जायते। यथा कटकफलजले जलं विशुद्धं भवति, तथा ज्ञानबलात् स्वभावः विशुद्धः शान्तः च। मनः रागद्वेषद्वन्द्वासक्तिहीनं, मोहात् निर्गच्छति, यथा पक्षी पञ्जरात् निर्गच्छति। मनः संशयदुष्टता शान्ता, जिज्ञासा भ्रमः च गतः, अन्तः पूर्णमण्डलचन्द्रवत् प्रकाशते। परमसुन्दरतया उद्भूतं, उन्नतं, सर्वत्र समत्वं समुद्रशीतलवायुवत् वर्तते। अन्तः तमोभ्रान्तक्लिष्टं, संसारकामना निशायाम् प्रभातेव नश्यति।