सर्वे वेदान्ताचार्याः, यदा बुद्धिः "सर्वं ब्रह्मैव" इति दृढं निष्कृत्य तत्र स्थिता भवति, तदा तर्केण शमदमादिभिः सह स्वमतं निश्चित्य उपदिशन्ति। त एव, मोक्षस्य अन्यथा प्राप्तिर्नास्ति इति श्रद्धया, स्वधर्मे स्वमतस्थैर्ये च स्थित्वा, स्वदृष्टिमेव विस्तारयन्ति। चैतन्यमतेषु अपि, यत्र स्वविचाररूपे बुद्धिः प्रकाशते, तत्र स्वधर्मे स्वमतस्थैर्ये च स्थित्वा, स्वदृष्टिमेव प्रकाशयन्ति। अन्ये, यथा आर्हताः विविधाः समुदायाः च, स्वैः इच्छाभिः स्वैः प्रवृत्तिभिः च, नानाविधानि मतानि आचारान् च कल्पयन्ति, प्रत्येकः स्वविधिना। यथा शान्ते कारणहीने वारिणि बुद्बुदसमूहाः उत्पद्यन्ते, तथा एव विविधानि मतानि, दृढानि, बहुरूपाणि, स्वमतस्थैर्यात् जायन्ते। हे महाबाहो, मन एव सर्वेषां मतानां एकमूलम्, यथा समुद्रः सर्वरत्नानां मूलम्। न तिक्तानि निम्बफलानि स्वभावतः, न उष्णं शीतं, न चन्द्रोऽग्निः; यद् यद् मनसा कल्प्यते, तत् तत् एव दृश्यते। अतः अकृत्रिमं सुखं प्राप्य, तत्र मनः लीनं कर्तव्यम्; एवं तद् सुखं लभ्यते। असारमृगमरीचिविश्वे मनः आसक्तिं त्यजेत्; तस्मात् सुखदुःखयोः उत्पत्त्या जनः अनिच्छया नीयते। हे निष्पाप, दृश्यं न अपवित्रं, न असत्, न माया, न भयहेतुं मन्येत; दृश्ये बन्धनं न कल्पयेत्। एषा माया, एषा अज्ञानम्, एषा कल्पना, सा भयम् जनयति; यद् पण्डितैः कर्म इति उच्यते, तद् मनसः तदात्मनिष्ठा। दृष्टादृष्टयोः संयोगः मनसः भ्रान्तिः, सा मिथ्या, केवलं मोहाय, यथा बालस्य मृद्भिः क्रीडा। दृश्ये लीनता आत्मस्वरूपतया अनुभव्यमाना, सा संसारमदिरा, या पण्डितैः अज्ञानं उच्यते। संसारः तेन पीडितः शुभत्वं न प्राप्नोति, यथा अन्धः सूर्यप्रभां न पश्यति। सा कल्पनया स्वयमेव उत्पद्यते, यथा आकाशे वृक्षः; कल्पनाभावे तु स्वयमेव लीयते। हे पण्डित, केवलं अकल्पनया, स्वप्रकाशेन, विवेकबुद्ध्या, कल्पना क्षीणा लीयते। यदा सर्ववस्तुषु वैराग्यं, स्थैर्यं च लभ्यते, यदा सत्यदृष्टिः स्फुटा, असत्यं च समाप्तम्, तदा निर्मलं चैतन्यं, भेदरहितं, आत्मा, प्राप्यते, यत्र नास्ति अभावः, नास्ति भावः, न सुखं, न दुःखम्। तस्मिन्नेव अवस्थायां केवलं शुद्धसत्त्वं अन्तर्यात्रि अनुभव्यम्, न कल्पनया, न मनसः इन्द्रियाणां वा ग्रहणेन। या स्वस्माद् अन्यानाम् अनन्तानां वासनानां स्पर्शरहितं, यथा आकाशं मेघसमूहैः अस्पृष्टम्। यथा रज्जौ अस्पष्टे सर्पमृगमरीचि उत्पद्यते, तथा आकाशवत् चैतन्ये बन्धनं कल्प्यते, यद्यपि तद् न बद्धम्। कल्पितं वस्तु अन्यया कल्पनया कल्प्यते; तत् एव अन्यत्वं धत्ते, यथा आकाशः दिवा रात्रौ भिन्नः इव दृश्यते। यद् मिथ्या न, अकृत्रिमं, निर्नियमम्, विमूढरहितम्, तद् एव सुखहेतुं कल्प्यते। यथा रिक्तकुटीमध्ये सिंहः इति भयम्, तथा रिक्तशरीरे बन्धनं इति भयः। यथा कुटीमध्ये अन्वेषणे सिंहः न दृश्यते, तथा संसारबन्धनं परीक्षायां न दृश्यते। "एष संसारः, अहं अयम्" इति भ्रान्तिः उत्पद्यते, यथा बालानां सायं छायायाः मृगमरीचि। कल्पनातः जीवस्य वस्तूनां अस्तित्वं नास्तित्वं, शुभाशुभं, क्षणेन आगच्छन्ति गच्छन्ति, पुनः पुनः असत्यं सत्यम् इव। माता यदा पत्नीत्वेन ग्रीवायां आलिङ्ग्यते, तदा पत्नीत्वं धृत्वा कामसुखदात्री भवति। प्रिया यदा मातृत्वेन आलिङ्ग्यते, तदा कामभावना सर्वथा नश्यति। वस्तुनां परिणामः यथा यथा मनसः भावः, तथा तथा; अतः पण्डिताः वस्तूनां एकं स्वरूपं न स्थिरं वदन्ति। यद् यद् मनः दृढं चिन्तयति, येन येन रूपेण, तद् तद् एव यावत् चिन्तनं तिष्ठति। न किञ्चिद् वस्तुतः सत्यम्, न किञ्चिद् वस्तुतः असत्यम्; यः यथा यथा निश्चितवान्, तद् तद् तस्य एव दृश्यते। मनः आकाशे गजं कल्प्य, आकाशवने गजं अन्वेष्य, आकाशे स्थितम् इव अनुसरति। अतः त्वम् अपि केवलं कल्पनारूपः, सर्वरूपमयः; एतत् त्यज, हे राघव, आत्मनि विश्रान्तिं प्राप्नुहि। मणिः स्वाभाविकया जडतया प्रतिबिम्बान् निवारयितुं न समर्थः; त्वं तु, हे राम, तथा न। यद् यद् मनिमणौ प्रतिबिम्बम्, हे राम, तद् असत्यम् जानिहि, तेन न रञ्जय। अथवा, तद् एव सत्यम्, परमात्मनः अविभक्तं मन्येत, आत्मानम् आत्मना अनाद्यन्तं चिन्तय। हे राघव, मनसि प्रतिबिम्बिताः विचाराः, येषां मनः अन्यत्र आसक्तं तान् रञ्जयन्ति, त्वां तु न रञ्जयन्तु, यथा स्फटिकः अस्पृष्टः। यथा विविधवर्णाः स्फटिके प्रविश्य दृश्यन्ते, तथा इच्छाः लोकानां मनसि प्रविश्य प्रकाशन्तु, तानि तानि यथार्थतया पश्य। यः दृश्यं त्यक्त्वा प्राप्तव्यं अन्वेष्टुम् इच्छति, यः दृष्टारं पश्यति, दृश्यं न पश्यति, तस्य दृश्यं त्याज्यम्।