राम, मनसा एव देहः सृज्यते, मनसि एव तस्य अनुगमनं तदधीनता च दृश्यते। यथा गन्धं प्रविश्य वातः तस्यैव गुणं गृह्णाति, एवं मनःगुणानुसारी देहः। यदा ज्ञानेन्द्रियाणि प्रवर्तमानानि भवन्ति, तदा वीर, स्वयमेव कर्मेन्द्रियगणः अपि चलति, यथा वातेन रजः चञ्चलितं भवति। यदा कर्मेन्द्रियसमूहः उद्वेज्यते, तदा सः स्वशक्तिं पूर्णतया प्रकाशयति, तदा व्यापकं कर्म सिध्यति, यथा वातेन उद्धूतं रजः मेघवत् व्याप्तं भवति। एवं कर्म मनसः उत्पद्यते; मन एव कर्मणः बीजमित्युक्तम्। तयोः अस्तित्वं अविभाज्यं, यथा गन्धः पुष्पस्य। यद्यत् मनः दृढाभ्यासबलात् यं भावं गृह्णाति, तस्मिन् एव प्रकारेण तस्य गतिर्नाम कर्म प्रवर्तते तत्र तत्र शाखिन्येव। एवं सः यत्नपूर्वकं तद्भावितं कर्म करोति, तत्फलं शीघ्रं अनुभवति, तत्रैव रागबन्धनं प्राप्नोति। यं यं भावं मनः गृह्णाति, तदेव वस्तुतः पश्यति, तदेव परमं श्रेय इति निश्चयं करोति। ये मनः स्वबुद्ध्या दृढीकृत्य स्थिताः, ते धर्मार्थकाममोक्षेषु निरन्तरं यत्नवन्तः भवन्ति। कपिलमतवादिनः अपि स्वमते मनसा एव स्थिरीकृत्य, शास्त्रेषु ये दृष्टाः मताः, तान् एव कल्पयन्ति, स्थापयन्ति च। त एव, अन्यथा मोक्षस्यासम्भवमिति निश्चित्य, स्वमतं प्रतिपादयन्ति, स्वस्वनियमनिष्ठया तिष्ठन्ति। वेदान्तविदः अपि, “सर्वं ब्रह्म” इति बुद्ध्या दृढीकृत्य, तर्केण शमदमादिसाधनैः च, स्वमतं स्थापयन्ति। त एव, अन्यथा मोक्षस्यासम्भवमिति निश्चित्य, स्वमतं प्रतिपादयन्ति, स्वनियमनिष्ठया तिष्ठन्ति। चैतन्यमतवादिनः अपि, स्वकल्पितरूपेण बुद्ध्या, स्वमतं प्रतिपादयन्ति, स्वनियमनिष्ठया स्ववशेन। अन्ये, आर्हतादयः, स्वाभिलाषेच्छया विविधानि मतानि साधनानि च कल्पयन्ति, स्वस्वविधिना तिष्ठन्ति। यथा निरुपादानकूपजलात् बुद्बुदसमूहः उत्पद्यते, एवं दृढनिष्ठानि मतानि, स्वनिश्चयात्, नानारूपेण उत्पद्यन्ते। हे महाबाहो, सर्वेषां एतेषां मतानां मूलं मन एव, यथा रत्नानां समुद्रः। न तिक्तानि निम्बफलानि, नोष्णं शीतं वा, न चन्द्रमाः न च अग्निः; यद्यत् मनसा कल्प्यते, तदेव दृश्यते। अतस्तस्मात् अकृतिमानन्दस्य प्राप्त्यर्थं यत्नः कार्यः; मनः तत्रैव लीनं कर्तव्यम्, तदा तदनुभवः सुलभः। असारे विश्वे मनःरागं त्यज; तस्मात् सुखदुःखयोः उत्पत्त्या जनः अनिच्छया वह्यते। दृश्यं नापवित्रं नासत् न मायिकं न भयरूपं मन्यस्व; एषु रूपेषु बन्धनं न कल्पय, हे निष्पाप। एषा एव माया, अज्ञानं, कल्पना, भयहेतुश्च; यत् कर्म इति पण्डितैः उच्यते, तदेव मनसः तदात्मता। द्रष्टृदृश्ययोः ऐक्यं मनसः भ्रम एव, स मिथ्या, केवलं मोहनाय, यथा बालकस्य क्रीडनं भूम्नि। दृश्ये लीनता आत्मस्वरूपत्वेन अनुभवते, एषा संसारमदिरा, या पण्डितैः अज्ञानमिति कथ्यते। एतेन संसारः क्लिश्यते, शुभं न प्राप्नोति, यथा अन्धः सूर्यप्रभां न पश्यति। सा कल्पनया स्वयमेव उत्पद्यते, यथा आकाशवृक्षः; कल्पनाभावमात्रेण सा स्वयमेव नश्यति। हे बुद्धिमन्, कल्पना केवलं विकल्पत्यागेन, स्वप्रकाशविवेकबलेन क्षीयते। सर्वविषयेषु वैराग्ये सति, स्थैर्ये च, यथार्थदर्शने स्फुटे, असत्ये समाप्ते, तदा विशुद्धचैतन्यं निर्विशेषं आत्मस्वरूपं प्राप्यते, यत्र नास्ति नाभावः, नास्ति नास्तित्वं, न सुखं न दुःखम्। या अवस्था, यत्र केवलं सत्स्वरूपं अन्तरङ्गे अनुभवते, न कल्पनया, न मनसः इन्द्रियाणां वा ग्रहणेन, या अनन्तवासनाभिः अपि स्पृष्टा न भवति, यथा आकाशं मेघसमूहैः अस्पृष्टम्। यथा सर्पभ्रमः रज्जौ अस्पष्टे जायते, तथा बन्धनं चैतन्ये आकाशवत् कल्प्यते, तु तत्त्वतः न बद्धम्। कल्पितं वस्तु अन्यया कल्पनया कल्प्यते, तदेव अन्यत्वं गृह्णाति, यथा आकाशस्य भेदः दिवा रात्रौ दृश्यते। यद्यत् मिथ्या न, सहजं, निरुपाधिकं, विमोहशून्यं, तदेव तादृशं कल्प्यते चेत्, तदनन्दहेतुः भवति। यथा रिक्तगृहे सिंहस्य भीः, तथा शून्ये देहे बन्धनस्य भीः। यथा रिक्तगृहं निरीक्ष्य सिंहो न दृश्यते, तथा संसारबन्धनमपि परीक्ष्य न दृश्यते। “इदं जगत्, अहं चायम्” इति या भ्रान्तिः, सा बालानां सन्ध्याछायावत्। कल्पनया, जीवस्य वस्तूनां सत्त्वासत्त्वे, शुभाशुभे, क्षणेन आगत्य गच्छतः, पुनः पुनः असत्यं सत्यं च भवतः। माता या भार्येति गृहीत्वा ग्रीवायाम्, भार्याधर्मं करोति, रमणीं ददाति। या प्रिया माता इति गृहीत्वा ग्रीवायाम्, तत्र सर्वः रतिक्लेशः नश्यति। तस्मात्, वस्तूनां परिणामः स्वभावानुसारं दृश्यते; तस्मात् पण्डिताः अस्मिन्लोके एकं निश्चितं स्वरूपं न वदन्ति।