श्रीरामः कदाचिद् गुरोः समीपे गूढार्थं प्रश्नं पप्रच्छ। तदा गुरुः प्रहसन्निव रामं प्राह— “राम, अद्य नायं प्रश्नस्य कालः; यदा समापनवेला भविष्यति, तदा एषः प्रश्नः स्पष्टतया निरूप्यते। समापनसमये मां पृच्छ; तदा अमलकीफलमिव हस्ते, सम्यगर्थः तव प्रत्यक्षं भविष्यति। यथा वर्षाकाले कोकिलस्य कूजनं शोभते, शरदि हंसस्य गीतं रम्यं भवति, एवं समापनकाले तव प्रश्नः शोभते। यथा वर्षान्ते नीलं नभः सुन्दरं दृश्यते, वर्षासु तु तस्य नीलिमा घनघनैः शरीररहितैः मेघैः सञ्जायते। इदानीं तु, राम, उत्तमं मनसः परीक्षणं आरब्धम्; शृणु, कथं सर्वे प्राणी मनःशक्त्या जायन्ते। एषा स्वभावः, या चित्तवृत्तिरूपा, सा ‘कर्म’ इति मुक्तिमिच्छद्भिः निश्चितं कथ्यते। शृणु, कथं विविधानां व्याख्यानानां भेदेन, सूक्तिभिः वक्तृभिः, सा नाना प्रकारेण परिगण्यते। यद्वत् मनः चपलं यं यं भावं गृह्णाति, तं तमेव प्राप्नोति; यथा वातः सुरभिगन्धिनि मेघे स्थितः तस्यैव गन्धं गृह्णाति। तदनन्तरं, तं भावं निश्चित्य कल्पयित्वा, स्वमात्मानं तेन वर्णेन अन्तः रञ्जयति। तं निश्चयं गृहित्वा तत्रैव तस्यास्वादं अनुभवति; ततो देहे, बुद्धौ, इन्द्रियेषु च तदात्मना भवति। राम, देहः अपि मनसा एव निर्मितः; सः मनसः अनुगामी, तस्य वशे एव वर्तते, यथा वातः गन्धं प्रविश्य तस्य गुणं गृह्णाति। यदा ज्ञानेन्द्रियाणि प्रवर्तन्ते, तदा कर्मेन्द्रियसमूहः अपि स्वयं चलति, यथा धूलिः वातेन चलिता कम्पते। यदा कर्मेन्द्रियसमूहः विक्षिप्तः भवति, तदा सः स्वशक्तिं सम्यक् प्रकाशयति; कर्म च तदा विस्तीर्णं सम्पद्यते, यथा वातेन उद्धूतः धूलिपुञ्जः। एवं कर्म मनसः उत्पद्यते; मनः कर्मणः बीजम् इति कथ्यते। तयोः अस्तित्वं अविभक्तम्, यथा गन्धः पुष्पस्य। यं यं भावं मनः दृढाभ्यासबलात् गृह्णाति, तस्मिन्नेव तस्य गति: कर्माख्या प्रवर्तते, विस्तारं च गच्छति। एवं तत् कर्म यत् फलदं, तत् यत्नेन करोति; ततः शीघ्रमेव तस्यास्वादं अनुभव्य तत्रैव बद्धं भवति। यद्वत् मनः यं भावं गृह्णाति, तमेव वस्तुतया पश्यति; तमेव परमं श्रेयः इति निश्चित्य, अन्यं न मन्यते। ये मनांसि स्वप्रज्ञया दृढानि, ते धर्मार्थकाममोक्षेषु नित्यं यतन्ते। कपिलमतवादिनः अपि स्वमते मनसा निश्चित्य, तेषां शास्त्रेषु यानि दृष्टानि मतानि, तानि एव कल्पयन्ति। ते मन्यन्ते, अन्यथा मोक्षः न सिध्यति; अतः स्वमतं प्रतिपादयन्ति, स्वनिष्ठाभ्यासेषु स्थिराः सन्तः। वेदान्तविदः अपि, ‘सर्वं ब्रह्म’ इति बुद्ध्या दृढनिश्चिताः, तर्केण शमदमाभ्यासैः च समन्विता मतं स्थापयन्ति। ते अपि मन्यन्ते, अन्यथा मोक्षः न सिध्यति; अतः स्वमतं प्रतिपादयन्ति, स्वनिष्ठाभ्यासेषु स्थिराः सन्तः। चित्तवादिनः अपि, स्वकल्पनारूपया बुद्ध्या, स्वमतं प्रतिपादयन्ति, स्वस्वाभिलषितनिष्ठाभ्यासैः। अन्ये, आर्हतादयः, स्वाभिलाषेच्छानुसारं, नानाविधानि मतानि, आचारांश्च कल्पयन्ति, स्वविशिष्टमार्गैः। यथा शान्ते, कारणरहिते जले, बुलबुलानां समूहः जायते, तथा नानाविधानि दृढानि मतानि, स्वनिश्चयात् नानारूपेण उत्पद्यन्ते। राम, सर्वेषां एतेषां मतानां एकमेव मूलं मनः, यथा सर्वरत्नानां समुद्रः। न च निम्बफलानि स्वभावतः तिक्तानि, न चोष्णता शीतता वा, न चन्द्रो न वह्निः; यद् यत् मनसा कल्प्यते, तत् तादृशमेव दृश्यते। तस्मात् अकृत्रिमानन्दसिद्धये प्रयत्नः करणीयः; मनः तत्रैव लीनं कर्तव्यम्, तदा तदनुभूयते। असारदृश्ये मनसः आसक्तिं त्यज; तस्मात् सुखदुःखयोः वशीकृतः भवसि। दृश्यं न तु अशुद्धं, न असत्यम्, न मायामयं, न भयहेतुः इति पश्य; एतेषु केवलं बन्धनं न कल्पय, हे निष्पाप। एषा एव मायाऽविद्या कल्पना च, या भयजननी; यत् कर्म इति पण्डितैः कथ्यते, तत् मनसः तदात्मता। द्रष्टृदृश्ययोः संयोगः मनसः भ्रमः; सः मिथ्या, केवलं मोहाय, यथा बालस्य क्रीडा मृत्तिकया। दृश्ये तदात्मता आत्मस्वरूपे अनुभूयते; एषा संसारमदिरा, या पण्डितैः अविद्या इति कथ्यते। तेन पीडितः लोकः शुभतां न प्राप्नोति, यथा अन्धः सूर्यप्रभां न पश्यति। एषः संसारः स्वयमेव कल्पनया जायते, यथा गगनतरुः; कल्पनाभावमात्रेण स्वयमेव नश्यति। हे बुध, कल्पना केवलं अकल्पनया, स्वविवेकप्रकाशेन, क्षीणा सति विलीयते। सर्वविषयेषु वैराग्ये, स्थितौ च, यदा सत्यम् अवभासते, असत्यस्य च अन्तः स्यात्, तदा शुद्धचैतन्यम्, निरवच्छेदं, आत्मा लभ्यते, यत्र नास्ति नासत्त्वं न सतत्त्वं, न सुखं न दुःखम्। या अवस्थाऽन्तः केवलं सतत्त्वं अनुभवति, न कल्पनया, न मनसः इन्द्रियाणां वा प्रत्यक्षेण, सा एव। या अनन्तसंस्कारैः, आत्मन्येव नान्यत्, न स्पृश्यते, यथा गगनं मेघसमूहैः न स्पृश्यते, सा अवस्था।