निश्चयेन मन एव कारणं कर्ता च हेतुश्च जगतः, स्वस्वरूपेणैव विविधमिदं विश्वं मनसा केवलं विक्षिप्यते मलम्। यतः, हे राम, मन एव पुरुषः, तस्मात् शुभमार्गे तद् नियोजनीयम्। सर्वेषां भूतानां मनोनिग्रहेणैव प्राप्तिः निश्चितम्। यदि देहमेव देहः स्यात्, कथं तर्हि महाबुद्धिसम्पन्नं बीजं नानाविभागेषु प्रविश्य बहूनि देहानि जनयेत्? अतः मन एव पुरुषः, देहः च मन एव; यद्यस्य यद्रचितं तदेव नूनं सम्पद्यते, न संशयः। यद् अवितथं, निष्क्रियं, निरुपाधिकं, विमूढतारहितं च—तद् यत्नेन चिन्तय, तदा सत्यम् अवाप्स्यसि। मनः स्थितिः देहं प्रति सम्प्राप्ता, न तु रूपम्; मन एव गच्छति, न देहः। तव मनः सत्यम् अभिमुखं कुरु, हे भाग्यवन्, असत्यं सर्वं त्यज। यस्मिन् देशकालेऽन्यस्मिन्नपि न सीमायुक्ते, नित्ये दुःखरहिते च, अयं मलिनबुद्धिरूपो मनः कुतः सम्प्राप्तम्? यदा तत्र किमपि नास्ति—न अतीतम्, न भविष्यत्—तर्हि कथं, किम्, केन प्रकारेण, कुत्र वा कश्चन दोषः तत्र स्यात्? साधु उक्तम्, हे राम! त्वं मोक्षयोग्यां बुद्धिं प्राप्तवानसि, या परमविवेकपूर्णा, इव प्रमोदस्योद्यानमध्यस्थः कुसुमः। यः पूर्वापरविचाराय मनसा युक्तः, स तां परमां स्थितिम् अवाप्स्यति या शिवादिभिः प्राप्ता। किन्तु, हे राम, अद्य तव प्रश्नस्य समयः नास्ति; यदा समापनकालः स्यात्, तदा एष प्रश्नः व्याख्यायिष्यते। समापनकाले मां पृच्छ, तदा तव निष्कर्षः करतलामलकीफलवत् स्फुटः भविष्यति। तव प्रश्नः समापनसमये एव शोभते, यथा पिकस्य ध्वनिः वर्षाकाले, हंसगीतिः शरदि च। स्वाभाविकं व्योम्नः नीलिमान् वर्षान्ते शोभते, वर्षासु तु तद् घनघनानां मेघानां संहत्या जायते। इदानीं मनसि उत्तमः प्रश्न आरब्धः; शृणु, हे महात्मन्, कथं सर्वभूतानि तस्य शक्त्या जायन्ते। एष एव स्वभावः, यः मानसिकक्रियारूपः, 'कर्म' इति कथ्यते, हे राम, सर्वैः मुक्तिकामिभिः निश्चितम्। शृणु, कथं विविधानां व्याख्यानां भेदेन, वाग्मिभिः शास्त्रदृष्टिभिः विविधानि रूपाणि निष्पाद्यन्ते। यद् यद् चपलं मनः स्वीकुरुते, तद् एव सम्पद्यते, यथा वायुः सुरभिगणे स्थितः तद्गन्धं गृह्णाति। ततः तद् एव निश्चित्य, तद् एव मनसा कल्प्यते, तेनैव आत्मा अन्तः रंगितः भवति। तद् एव निश्चयं गृहित्वा, तत्रैव तस्य रसास्वादनं क्रियते; तदा देहे, बुद्धौ, इन्द्रियेषु च, तेनैवात्मना अभिमन्यते। यतः, हे राम, देहः अपि मनसा एव निर्मितः; सः मनसः अनुगामी, तस्य वशे च, यथा वायुः गन्धं प्रविश्य तद्गुणं गृह्णाति। ज्ञानइन्द्रियाणां प्रवृत्तौ, कर्मेन्द्रियसमूहः अपि स्वयं प्रवर्तते, यथा रजः वायौ चञ्चलत्वेन सञ्चलति। कर्मेन्द्रियसमूहस्य विक्षेपे, तद् शक्तिं प्रकाशयति; कर्म च विस्तीर्णं सिद्ध्यति, यथा वायुनोद्भूतः रजःपुञ्जः। एवं कर्म मनसः उद्भवति; मन एव कर्मणः बीजम् उच्यते। तयोः न भेदः, यथा गन्धः पुष्पस्य। यद् यद् भावं मनः दृढाभ्यासेन गृह्णाति, तस्मिन्नेव कर्मसञ्चारः प्रवर्तते। एवं, तदेव फलदं कर्म यत्नेन करोति; तदनन्तरं, शीघ्रं तस्यैव रसस्य अनुभवनेन तत्र एव बद्ध्यते। यद् यद् अवस्थां मनः गृह्णाति, तद् एव वस्तु सत्यम् इति पश्यति; तदेव परं श्रेय इति निश्चित्य अन्यन्न पश्यति। ये मनांसि स्वबुद्ध्या दृढानि, ते धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रवर्तन्ते। कपिलमतेषु अपि, मनसा स्वदृष्टिं स्थिरीकृत्य, तेषां शास्त्रदृष्टयः एवमुपकल्प्यन्ते। ते, अन्यथा मुक्तिं न साध्यतीति निश्चित्य, स्वदृष्टिम् एव प्रवदन्ति, स्वानुष्ठाननिश्चयेषु स्थिताः। वेदान्तवित् अपि, 'सर्वमिदं ब्रह्म' इति बुद्ध्या, युक्त्या शमदमादिभिः च, स्वदर्शनम् एव स्थापयन्ति। ते अपि अन्यथा मुक्तिं न साध्यतीति निश्चित्य, स्वदृष्टिम् एव प्रवदन्ति, स्वानुष्ठाननिश्चयेषु स्थिताः। विज्ञानवादिनः अपि, स्वकल्पनारूपेण बुद्ध्या, स्वदृष्टिम् एव विवदन्ति, स्वानुष्ठाननिश्चयेषु स्थिताः। अन्ये, आर्हतादयः, स्वेच्छया स्वेच्छारूपेण, नानादृष्टीन्, नानानुष्ठानानि च कल्पयन्ति। यथा निःकारणशान्ततोयात् बुद्बुदसमूहाः जायन्ते, तथा दृढनिश्चयान् विविधान् मतान् मनसः उद्भवन्ति। एक एव, हे महाबाहो, सर्वेषां मतानां मनः मूलम्, यथा समुद्रः सर्वरत्नानाम्। न तिक्तत्वं निम्बबीजानाम्, न उष्णशीतादीनि, न चन्द्राग्नी; यद् यद् दृश्यते, तद् एव मनसा कल्पितम्। अकृत्रिमं सुखम् एव प्रयत्नेन प्रापणीयम्; तत्रैव मनः लीनं कर्तव्यम्, तदा तद् लभ्यते। मनोमायासु असारेषु रागं त्यज; तस्मात् सुखदुःखयोः अनिवार्येण वह्यसे। दृश्यं नापवित्रं, नासत्यम्, न मायिकम्, न भीषणम् इति मन्यस्व; एषु दृश्येषु बन्धनं न कल्पय, हे निष्पाप।