यदा प्राणतत्त्वं वातैः सम्यग्विक्षिप्यते, तदा स्वस्य अन्तराकाशे गगनमिव कम्पनं अनुभवति। जलपूरिते तु सति, स्वान्तराले जलाद्यभ्रमं प्राप्नोति, पुष्पमिवान्तरानन्दं च। पित्तादिभिः गृहीते सति, तदा स्वान्तरे वह्न्याद्यभ्रमं तिव्रतरं अनुभवति, सर्वं बाह्यवत् प्रतीतिः जायते। रक्तपूरिते तु, बहिः स्थलेषु च कालेषु रक्तवर्णं पश्यति, अनुभवस्वभावात् तत्रैव लीनो भवति। यस्य यं संस्कारं अनुसरति, तं स्वप्नेऽन्तरं पश्यति; वातैः नाडीसु सञ्चालिते, इन्द्रियैः बहिः पश्यति इव। यदा इन्द्रिय-नाड्यः न प्रवर्तन्ते, चित्तं चान्तः अविक्षिप्तं, तदा शीघ्रं चेतनानुभवः जायते—एषा स्वप्नावस्था कथ्यते। इन्द्रिय-नाड्यः सम्पूर्णं प्रवर्तन्ति, चित्तं च बहिर्ज्ञानविक्षिप्तं, तदा या अवस्था दृश्यते, सा जाग्रदवस्था इति विद्वद्भिः कथ्यते। एवं ज्ञात्वा, हे महाबुद्धे, सत्यमेवात्र तिष्ठ; अस्मिन्सत्यरहिते लोके, मृत्यु-दुःख-संसारदोषविचारं मा कुरु। यत् मनः दृढनिश्चयेन पुनःपुनः चिन्तयति, तत् एव भवति; यथा लोहपिण्डः अग्निसंयोगेन अग्निस्वभावं प्राप्नोति। सद्भावाभावग्रहणत्यागसङ्कल्पाः सर्वे मनसो कल्पनाः; न तु असत्याः, न च सत्याः, किन्तु मनसः चलत्वात् एते उत्पद्यन्ते। मन एव कारणं, कर्ता, जगतः स्थितिहेतुः; स्वस्वरूपेणैव मन एव नानात्वेन मलप्रसारकः। हे राम, मन एव पुरुषः; तस्मात् शुभमार्गे नियोजनीयम्। सर्वे प्राणी मनोनिग्रहेणैव साध्यन्ते। यदि देहः एव देहः स्यात्, कथं वीर्यं महाबुद्धि-युक्तं विभज्य बहून् देहान् सृजेत्? तस्मात् मन एव पुरुषः, देहः च मन एव; यत् यत् अस्य स्वरूपं, तत् एव निःसंशयं प्राप्नोति। यत् असत्यम्, निष्क्रियं, निरुपाधिकं, विमूढरहितं—तत् चिन्तय, तदा सत्यं प्राप्स्यसि। मनः देहं समीपम् आगच्छति, रूपं न; मनः गच्छति, देहः न। मनः सत्यं प्रति गच्छतु, असत्यं सर्वं त्यजतु। यत्र न दिशः, न कालः, न किञ्चिद्, यत् शाश्वतं, निर्भेदं, तत्र कुतः एषा मलिनचेतना नाम मनः उत्पन्ना? यदा तस्मात् अन्यत् नास्ति—न भूतं, न भविष्यत्—कथं, किम्, कुतः, कुत्र वा मलः तत्र स्यात्? साधु उक्तं, हे राम! त्वं मोक्षयोग्यं मनः प्राप्नोः, परमविवेकमयम्, इव कुसुमं क्रीडावाटिकायाम्। तव मनः पूर्वापरविचाराय युक्तं, तद् तद्विशिष्टं पदं प्राप्स्यति, यत् शिवादिभिः प्राप्तम्। किन्तु, हे राम, इदानीं न तव प्रश्नस्य समयः; यदा उपसंहारः कथ्यते, तदा एषः प्रश्नः उत्तरं प्राप्स्यति। उपसंहारकाले मां पृच्छ; तदा आमलकीफलमिव हस्ते, उपसंहारः तव सुस्पष्टः भविष्यति। तव प्रश्नः उपसंहारकाले शोभते, यथा पिकस्य कूजनं वर्षाकाले, हंसस्य गीतं शरदि। यथा वर्षान्ते गगनस्य स्वाभाविकं नीलत्वं शोभते, वर्षाकाले तु तद् घनसङ्घातात् जायते। अधुना मनसोऽस्य उत्तमः प्रश्नः आरब्धः; शृणु, हे आर्य, कथं सर्वे प्राणी मनसो बलात् जायन्ते। एषा एव स्वभावः, या मानसिकवृत्तिस्वरूपा, सा एव ‘क्रिया’ इति मुक्ति-काङ्क्षिभिः निश्चितम्। शृणु, कथं भेदेन विवेच्य, विविधशास्त्रदृष्ट्या वाग्मिभिः सा विविधान्यर्थानि प्राप्ता। यदवस्थां मनः चञ्चलं गृह्णाति, तामेव प्राप्नोति; यथा वातः सुरभिगणेषु स्थितः तेषां गन्धं गृह्णाति। तत् निश्चित्य, कल्पयित्वा, स्वात्मानं तेनैव वर्णेन अन्तरङ्गे रञ्जयति। तद्भावं गृहित्वा, तत्रैव अस्य रसास्वादः; तदा देहे, बुद्धौ, इन्द्रियेषु च तेनैव एकत्वं प्राप्नोति। देहः अपि मनसा एव निर्मितः, मनसः अनुयायी, तस्य वशे स्थितः; यथा वातः गन्धं प्रविश्य तद्गुणं गृह्णाति। यदा ज्ञानेन्द्रियाणि प्रवर्तन्ते, तदा कर्मेन्द्रियगणः अपि स्वयमेव चलति, यथा रजो वातेन सञ्चालितं। कर्मेन्द्रियगणः विक्षिप्तः सति, स्वशक्तिं पूर्णतया प्रकाशयति; क्रिया च विस्तीर्णा भवति, यथा वातेन उत्पन्नः रजः मेघः। एवं क्रिया मनसः उत्पाद्या; मन एव क्रियायाः बीजम्। तयोः सत्त्वं अपरिहार्यम्, यथा गन्धः पुष्पस्य। यद् यद् मनः दृढाभ्यासात् गृह्णाति, तस्मिन्नेव प्रकारेण तस्य गतिर्नाम क्रिया प्रवर्तते, विस्तारं च प्राप्नोति। एवं फलदायिनीं क्रियाम् आचरति; ततः शीघ्रं तस्यैव रसास्वादं प्राप्य तत्र बध्यते। यामवस्थां मनः गृह्णाति, तामेव वस्तुतया पश्यति; तामेव परं श्रेय इति निश्चित्य अन्यं न मन्यते। येषां मनः स्वबुद्ध्या दृढं स्थापितम्, ते धर्मार्थकाममोक्षेषु यत्नं कुर्वन्ति। कपिलमतानुयायिनः अपि स्वमते मनसा दृढीकृत्य, तेषां शास्त्रदृष्टयः तद्वद् कल्प्यन्ते, रच्यन्ते च। मोक्षान्यथा न सिध्यतीति निश्चित्य, स्वदृष्टिं प्रतिपादयन्ति, स्वस्वनिष्ठायाम् एव स्थिताः। इति।