यदा चक्षुरादिद्वारैः बहिर्गच्छन्ती चेतना स्वयमेव विविधरूपपरिणामयुक्तं स्वरूपं अन्तः पश्यति, तदा तस्य स्थिरत्वाद् जाग्रदवस्था इति विज्ञायते; एषा जाग्रदनुक्रमा इति कथ्यते। शृणु तु, सुप्त्याद्यनुक्रमम्। यदा शरीरं मनःकर्मवाक्-चेष्टया न विक्षिप्यते, तदा प्राणः शान्तः विश्राम्यति, निर्मलः च भवति। यदा अन्तःप्राणाः समत्वं प्राप्ताः, हृदयम् अविक्षिप्तम् अस्ति—यथा वातरहितगृहे दीपः स्वदीप्त्या एव प्रकाशते। तदा चेतना नाङ्गेषु सञ्चरति, न तैः विक्षिप्यते; न चक्षुरादिद्वारैः गच्छति, न बहिर्गच्छति। जीवः तदा अन्तः प्रकाशते—यथा तिलबीजमध्ये तैलबुद्धिः, हिममध्ये शीतबुद्धिः, घृतमध्ये स्निग्धबुद्धिः च। जीवः कालसूक्ष्मभागरूपेण स्वशान्त्यां स्थित्वा सुषुप्त्यवस्थां प्रविशति, शान्तः मृदुलश्वासः, बाह्यचेतनारहितः च। यः मनोवृत्तिनिवृत्तिं जानाति, संसारव्यवहारमध्येषु अपि, जाग्रत् स्वप्न सुषुप्त्येषु जागरूकः, स चतुर्थस्थितिस्थितः स्मृतः। यदा सुषुप्तवत् शान्तप्राणाः पुनः प्रवृत्ताः, तदा जीवः, चेतना, मनःरूपेण उदेति। संसारजालं यदन्तः आत्मनि स्थितम्, तत् शीघ्रं अन्तर्ये पश्यति, खण्डशः क्रमशः—यथा बीजमध्ये महावृक्षः अस्ति। यदा प्राणः वातैः किञ्चित् अधिकं विक्षिप्यते, तदा यथा आकाशः सञ्चलनं अनुभवति, जीवः आत्मनः अन्तराकाशे सञ्चलनं पश्यति। यदा जलैः प्लावितः, तदा जीवः अन्तः जलादिभ्रमं अनुभवति, पुष्पवत् सुखं अनुभवति। यदा पित्तादिभिः गृहीतः, तदा अन्तः अग्निह्लादादिभ्रमं तीव्रं अनुभवति, यथार्य बाह्यं स्यात्। यदा रक्तपूर्णः, तदा बाह्यतः रक्तवर्णस्थानकालं पश्यति, अनुभवस्वभावात् तत्र एव मग्नः भवति। यं संस्कारं जीवः अनुसरति, तं स्वप्ने अन्तः पश्यति; यदा वातैः नाड्यः विक्षिप्यन्ते, तदा इन्द्रियैः बहिः पश्यति इव। यदा इन्द्रियनाड्यः न प्रवृत्ताः, अन्तः अविक्षिप्तः, तदा शीघ्रं चेतनानुभवः स्यात्; एषः स्वप्नः इति कथ्यते। यदा इन्द्रियनाड्यः पूर्णं प्रवृत्ताः, मनः बाह्यचेतनया विक्षिप्तम्, तदा यद् दृश्यते, सा जाग्रदवस्था इति विद्वांसः कथयन्ति। अतः, बुद्धिमन्, एतद् ज्ञात्वा सत्ये स्थितः भव; असत्यसंसारे मृत्युदुःखसंसारदोषचिन्तां मा कुरु। यद् मनः दृढनिश्चयेन पुनः पुनः चिन्तयति, तद् एव स्यात्—यथा लोहपिण्डः अग्निसंयोगेन अग्निस्वभावं प्राप्नोति। सत्-असत्, ग्रहण-त्यागवृत्तयः, सर्वं मनसा कल्पितम्; नासत्यं न सत्यम्, केवलं मनःचपलतया उद्भूतम्। मनः एव कारणं, कर्ता, जगतः स्थापनम्; मनःस्वभावेन मनः एव मलम् व्यापयति। हे राम, मनः एव पुरुषः; अतः शुभमार्गे नियोजयितव्यम्। सर्वे प्राणी मनोनिग्रहेन एव लभ्यन्ते। यदि शरीरं शरीरत्वेन सत्यम्, कथं वीर्यं महाबुद्धियुक्तं विभाज्य विविधशरीराणि उत्पादयेत्? अतः मनः एव पुरुषः, शरीरं मनः एव; यत् यत् मनः संक्लिष्टं, तत् तत् निःसंशयं प्राप्नोति। यद् न मिथ्या, निःश्रमं, निर्प्रयोजनं, विमूढरहितं—तत् यत्नेन चिन्तय, सत्यं प्राप्स्यसि। मनः अवस्थाः शरीरं समीपं गच्छन्ति, न रूपम्; मनः निर्गच्छति, न शरीरम्। तव मनः सत्यं समीपं गच्छतु, असत्यं त्यजतु। यत्र दिशाकालाद्यनिमित्तम्, अनादि, दुःखरहितम् अस्ति—तत्र मनः नाम क्षीणचेतना कथं उत्पन्ना? यदा तस्मात् अन्यद् नास्ति—न भूतं, न भविष्यत्—तदा, कथं, किम्, केन, कुत्र वा दोषः तत्र स्यात्? साधु उक्तम्, हे राम! त्वं मुक्तियोग्यं मनः प्राप्तवान्, उत्तमविवेकयुक्तम्, यथा कुसुमं रम्यवाटिकायाम्। तव मनः पूर्वापरपरिक्षायाम् प्रवृत्तम्, शिवादिभिः प्राप्तां परमां स्थितिं प्राप्स्यति। किन्तु, हे राम, तव प्रश्नस्य कालनं नास्ति; निष्कर्षे उक्ते तदा प्रश्नः उत्तरं प्राप्स्यति। निष्कर्षकाले मां पृच्छ; तदा आमलकफलमिव हस्ते निष्कर्षः स्पष्टः भविष्यति। तव प्रश्नः निष्कर्षकाले शोभते, यथा काकली वर्षासमये, हंसगीतं शरदि। स्वाभाविकं नीलत्वं आकाशे वर्षान्ते शोभते; किन्तु वर्षासमये घनानां शरीररहितमासेन उद्भूतम्। इदानीं उत्तमं मनःप्रश्नम् आरभ्यते; शृणु, हे उत्तम, मनःशक्त्या सर्वे प्राणी कथं उत्पद्यन्ते। एषः स्वभावः, मनःक्रियास्वरूपः, 'कर्म' इति मुक्तिकामैः सर्वैः निश्चितः। शृणु, यथा भेदेन विवक्षितम्, शास्त्रदृष्टिभिः वाचस्पतिभिः विविधरूपेण प्रतिपादितम्। यद् यद् चपलं मनः अवस्थां गृह्णाति, तद् एव प्राप्नोति—यथा वातः गन्धयुक्तमेघेषु तेषां गन्धं गृह्णाति। तद् निश्चित्य कल्पयित्वा, तेन स्वात्मा अन्तः रंगितः भवति। तं निश्चयं गृह्णाति, तत्रैव तस्य रसः अनुभवति; तदनन्तरं शरीरमपि, बुद्धिः, इन्द्रियाणि च, तेन अभिन्नानि भवन्ति। एवं एते मन्त्राः एकस्मिन् प्रवाहेण, जीवस्य अवस्थाः, मनःस्वभावः, तथा तस्य संसाराद्यनुभवः, सत्यं च, रम्यतया, श्रद्धया, संप्रेष्यन्ते।