भृगुपुत्रः शुक्रः स्वचेतनाशुद्ध्यैव आदौ दृश्यबन्धनं प्राप्य, शीघ्रमेव स्वभावतः मुक्तिं प्राप्तवान्। यत्र यत्र शुद्धा निर्मला च चेतना आर्येषु वा बालिषु वा प्रथमं यं रूपं प्राप्नोति, तदेव तेषां स्वभावो भवति, अन्यद्रूपं न जायते। तत्र भगवन्, जाग्रद्दशायाः स्वप्नदशायाश्च भेदं व्याख्यातुमर्हसि—कथं च जाग्रत् जाग्रत् भवति, कथं च स्वप्नः न जाग्रत् इति? यत् निश्चलनिश्चयेन सह अस्ति, तत् जाग्रदिति कथ्यते; यत् तु चपलनिश्चयेन सह, तत् स्वप्न इति निगद्यते। यदि यद् जाग्रति क्षणमुपलभ्यते, तत् अन्यस्मिन्नपि काले तिष्ठति, तर्हि जाग्रत् स्वप्नरूपं लभते, स्वप्नश्च जाग्रद्रूपत्वं प्राप्नोति। जाग्रत्स्वप्नयोर्यः भेदः, स न स्थैर्यचपलत्वाभ्यां पृथक् विद्यते; सर्वत्र सर्वदा अनुभवः सम एव। यद् यत् स्थैर्यं प्राप्नोति, तत् जाग्रदिति कथ्यते; स्वप्नस्य तु क्षणिकविलयात्मकत्वं शृणु। अस्मिन्शरीरे यः प्राणधारकः तेजोव्यूहोऽस्ति, स एव जीवसत्त्वमिति स्मृतः, प्रिय। यदा शरीरं मनसा, कर्मणा, वाचा वा लोके प्रवर्तते, तदा स प्राणधारकः पुष्यति, व्याप्यते च। स यदा अङ्गेषु व्याप्यते, तदा स्पर्शात् चैतन्यमुत्पद्यते; तस्य पूर्त्या स मन इति कथ्यते, यस्मिन् विश्वमायाविलासः अन्तर्निहितः अस्ति। स एव बाह्यद्वारैः, यथा नेत्रादिभिः, बहिर्गच्छन्, स्वान्तरे बहुविधरूपविकारयुक्तं स्वरूपं पश्यति। तस्य स्थैर्यात्, एष जाग्रदवस्था इति विज्ञायते; एषा जाग्रदनुक्रमणिका। इदानीं सुषुप्त्याद्यनुक्रमणिकां शृणु। यदा शरीरं मनसा, कर्मणा, वाचा च न विक्षिप्यते, तदा प्राणधारकः शान्तः, विश्रान्तः, विशुद्धः भवति। यदा अन्तःप्राणाः सम्यग्व्यवस्थिताः स्युः, हृदयं च न कम्पते, तदा दीपः वातरहितगृहे स्वदीप्यते यथा, तथा स्फुरति। तदा चैतन्यं नाङ्गेषु सञ्चरति, न च तैः विक्षिप्यते; न नेत्रादिद्वाराणि प्राप्नोति, न च बहिर्गच्छति। जीवः तदा अन्तः स्फुरति—यथा तिलबीजमध्ये तैलचेतना, हिमे शैत्यचेतना, घृते स्निग्धचेतना च। स जीवः सूक्ष्मकालांशरूपेण स्वशान्तौ स्थित्वा, सुषुप्त्यवस्थां प्रविशति, शान्तः, मन्दश्वासयुक्तः, बहिश्चेतनाविवर्जितः। यः मनःवृत्तिनिवृत्तिं जानाति, अपि च प्रवृत्त्याः मध्ये स्थितः, स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु अपि जाग्रन्, चतुर्थे स्थितः स्मृतः। यदा प्राणाः सुषुप्तिसमानशान्तिं प्राप्य, पुनः विक्षिप्यन्ते, स एव जीवः, स एव चैतन्यं, ततः मनो रूपेण उदेति। यः विश्वव्यूहः अन्तरात्मनि स्थितः, स शीघ्रं अन्तः स्वल्पांशैः, क्रमेण, बीजे वृक्षवत् दृश्यते। यदा प्राणधारकः वातैः किञ्चित् अधिकं विक्षिप्यते, तदा आकाशवत् अन्तः स्पन्दनं पश्यति। जलपूरितः सन्, जलमोहाद्यन्तः अनुभवति, पुष्पवत् आनन्दं लभते। पित्तादिना गृहीतः सन्, अग्निहेत्वादिमोहं बहिः इव अन्तः अनुभवति। रक्तपूरितः सन्, बहिः स्थानेषु कालेषु च रक्तवर्णं पश्यति, अनुभवस्वभावात् तत्रैव निमज्जति। यं यं संस्कारं अनुसरति, तत् स्वप्ने पश्यति; वातैः नाड्याः विक्षिप्यमाणः, इन्द्रियैः बहिः पश्यति इव। यदा इन्द्रियद्वाराणि न प्रवर्तन्ते, अन्तः अपि अविक्षिप्तम्, तदा शीघ्रं चैतन्यं अनुभवति; एषा स्वप्नावस्था इति कथ्यते। यदा इन्द्रियद्वाराणि सम्पूर्णं प्रवर्तन्ति, मनश्च बहिश्चेतनया विक्षिप्यते, सा अवस्था यत्र पश्यति, सा जाग्रदिति विवेकिनः वदन्ति। एवं त्वं विदित्वा, महाबुद्धे, सत्यमेवात्र तिष्ठ; अस्मिन्संसारमिथ्याजगति, मृत्युदुःखसंसारदोषान् न चिन्तय। यद् मनः दृढनिश्चयेन पुनः पुनः चिन्तयति, तत् तदेव भवति; यथा लौहम् अग्निसम्पर्केण अग्निस्वरूपं लभते। सदसद्भावग्रहत्यागाद्याः सर्वे मनसा कल्प्यन्ते; न तु असत्याः, न सत्याः, केवलं मनःचपलत्वात् उत्पद्यन्ते। मन एव कारणं, कर्ता, जगतः स्थितिहेतुश्च; स्वभावेनैव मन एव विश्वरूपं मलप्रसारकं भवति। राम, मन एव पुरुषः; तस्मात् शुभमार्गे नियन्तव्यम्। सर्वे प्राणिनः मनोनिग्रहेण एव प्राप्तव्याः। यदि शरीरमेव शरीरं स्यात्, कथं तर्हि वीर्ययुक्तं बुद्धिसंपन्नं बीजं विभागेषु प्रविश्य, अनेकानि शरीराणि उत्पादयेत्? तस्मात् मन एव पुरुषः, शरीरं मन एव; यत् यद् अस्य स्वरूपं, तत् तदेव निःसंशयं प्राप्नोति। यद् असत्यं न, यत् प्रयासरहितं, निरुपाधिकं, विमूढतारहितं च—तद् सम्यग्विचार्य, सत्यम् अवाप्स्यसि। मनः शरीरसमीपं गच्छति, न तु रूपम्; मनः गच्छति, न शरीरम्। तव मनः अत्र सत्यम् प्रति गच्छतु, सौम्य, सर्वमसत्यं त्यजतु। यत्र न दिशः, न कालः, न किञ्चिद्, यत् नित्यं, निर्व्याजं, तत्र किमिदं मलिनं मनः कुतः उत्पन्नम्? यदा तस्मिन्परं न किञ्चिदस्ति—न भूतं, न भविष्यत्—कथं, किम्, कुत्र वा मलः कश्चन स्यात्? साधु उक्तं, राम! त्वं मोक्षयोग्यं मनः प्राप्तवान्, परमविवेकगुणस्रवणवत्, आनन्दवाटिकायां कुसुममिव। तव मनः पूर्वापरविचारपरायणं, तं परमं पदं प्राप्स्यति, यत् शिवादिभिः प्राप्तम्।