यथा औषधं यथायोग्यं शरीरे उपयुज्यमानं आरोग्यं जनयति, तथा विवेकः इन्द्रियजयाय युक्तः फलम् अवाप्नोति। विवेकः केवलं वाक् एव अस्ति, दीप्त अग्निवत् प्रकाशमानः; यः तं परित्यजति, तस्य विवेकः दुःखमेव जनयति। यथा वायुः स्पर्शेन ज्ञायते, न तु वाक्यैः, तथा विवेकः कामनायाः क्षये ज्ञायते। चित्रे अमृतं न तु वास्तविकं अमृतम्; चित्रे अग्निः न तु वास्तविकः अग्निः; चित्रितायां स्त्रियाम् वस्तुतः न स्त्री; वाक्यैः विवेकः केवलं अविवेकः। विवेकस्य प्रारम्भे रागद्वेषयोः मूलतः क्षयः जायते; पश्चात् तौ पूर्णतः नश्यतः; यत्र एषः शुद्धिः भवति, तत्र एव सच्च विवेकः अस्ति। अथ उत्पत्तिप्रकरणस्य अनन्तरं, राघव, शृणु—अयं स्थितिप्रकरणः, यः ज्ञातः मुक्तिं जनयति। चेतन्यस्य सारः एकः घनः पिण्डः इव; तत्र विविधाः जीवाः अस्ति, यथा कदलीदण्डे स्तराः अथवा मानवस्य शरीरे कीटकाः। यथा ग्रीष्मकाले स्वेदमलात् कीटकाः उत्पद्यन्ते, तथा मनसः विविधरूपनामा जीवाः स्वयमेव प्रादुर्भवन्ति। एते जीवाः स्वस्वरूपसाक्षात्काराय यत्नं कुर्वन्ति; तेषां विविधाभ्यासानुसारं शीघ्रं विविधं फलम् प्राप्नुवन्ति। यः देवताः उपासते, देवः भवति; यः यक्षान् उपासते, यक्षः भवति; यः ब्रह्मणं उपासते, ब्रह्मा प्राप्नोति—यद् न तु तुच्छम्, यद् यथार्थम् इच्छति, तत् एव लभ्यते। शुक्रः भृगुपुत्रः, स्वस्य चित्तशुद्ध्या, पूर्वं दृश्यबन्धनं प्राप, किन्तु शीघ्रं स्वभावेन मुक्तः अभवत्। यत्र शुद्धं निर्मलं चैतन्यं आरम्भे यद् रूपम् प्राप्नोति, तद् एव तस्य स्वरूपम् भवति; अन्यत् रूपम् न जायते। प्रभो, त्वं जाग्रत् स्वप्नयोः भेदं विस्तरेण व्याख्यातुम् अर्हसि; कथं जाग्रत् जाग्रत् भवति, कथं स्वप्नः न-जाग्रत् भवति? यद् दृढनिश्चयेन सह अस्ति, तत् जाग्रत् इति कथ्यते; यद् चञ्चलनिश्चयेन सह, तत् स्वप्नः इति निर्दिष्टम्। यद् जाग्रति क्षणमेकम् दृश्यते, यदि अन्यकाले तद् स्थायि भवति, तदा जाग्रत् स्वप्नरूपम् प्राप्नोति, स्वप्नः जाग्रत्स्वरूपम् प्राप्नोति। जाग्रत्-स्वप्नयोः भेदः न तु स्थिरता-अस्थिरता-व्यतिरिक्तः अस्ति; उभयोः सर्वत्र अनुभवः तुल्यः एव। यत् स्थिरता प्राप्नोति, तत् जाग्रत् इति कथ्यते; स्वप्नः क्षणिकविलयस्वरूपः इति शृणु। शरीरे जीवनशक्ति अस्ति, यया जीवः जीवति; सा 'तेजः' वा 'वीर्यं' इति कथ्यते, सा एव जीवनप्राणः, प्रिय। यदा शरीरं मनसा, कर्मणा वा, वाचा वा, लोकं व्यवहरति, तदा जीवनशक्ति प्रस्फुटति, विस्तारं प्राप्नोति। सा अंगेषु प्रसारयन्ती, स्पर्शेन चैतन्यं जनयति; पूर्णत्वात् सा 'मनः' इति कथ्यते, यत्र विश्वमाया अन्तर्गतं तिष्ठति। सा नेत्रादिद्वारैः बहिः प्रवहन्ती, स्वयम् अन्तः विविधरूपपरिवर्तनयुक्तं स्वरूपम् पश्यति। तस्य स्थिरत्वात्, तद् जाग्रत् इति बोध्यते; एषः जाग्रत्प्रक्रियाः। अधुना शृणु—सुषुप्तिप्रक्रियाम्। यदा शरीरं मनः-कर्म-वाचा न विक्षिप्यते, तदा जीवनशक्ति शान्ता, विश्रान्ता, शुद्धा च तिष्ठति। यदा अन्तरवायवः समत्वं प्राप्नुवन्ति, हृदयम् न विक्षिप्यते—यथा वातरहितकक्षे दीपः स्वदीप्त्या प्रकाशते। तदा चैतन्यं न अंगेषु प्रवहति, न च तैः विक्षिप्यते; न नेत्रादिद्वारैः गच्छति, न बहिः प्रवहति। जीवः अन्तः प्रकाशते, यथा तिलबीजमध्ये तैलचैतन्यं, हिममध्ये शीतचैतन्यं, घृतमध्ये तैलचैतन्यं। जीवः कालसूक्ष्मांशरूपेण स्वशान्त्यां तिष्ठति, सुषुप्तिस्थितिं प्रविशति—शान्तः, मृदुलनिःश्वासः, बाह्यचैतन्यरहितः। मनः-व्यापारस्य निरोधं जानन्, अपि च लोकव्यवहारं कुर्वन्, यः जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तिषु जाग्रत् तिष्ठति, स 'चतुर्थस्थितिम्' प्राप्नोति इति स्मृतः। यदा प्राणाः सुषुप्तिवत् शान्तिं प्राप्य, पुनः विक्षिप्यन्ते, तदा जीवनशक्ति, तदा चैतन्यं, यः मनः रूपेण उद्भवति। विश्वजालं, अन्तरात्मनि तिष्ठन्तं, शीघ्रं अन्तः दृश्यते, अंशशः क्रमशः, यथा बीजमध्ये महावृक्षः। यदा जीवनशक्ति वायुभिः महान् विक्षिप्यते, तदा आकाशवत् विक्षिप्यमाणं अन्तराकाशे गतिम् अनुभवति। यदा जलैः प्लाव्यते, तदा जलादिव्यत्यासं अनुभवति, अन्तः आनन्दं अनुभवति, यथा पुष्पः। यदा पित्तादिभिः गृहीतं, तदा अग्नि-उष्णादिव्यत्यासं अन्तः तीव्रं अनुभवति, यथा बहिः सर्वम्। यदा रुधिरपूरितं, तदा बहिः रक्तवर्णस्थानकालं पश्यति, अनुभवस्वभावात् तत्र एव लीनः भवति। यद् संस्कारं अनुसरति, तद् स्वप्ने अन्तः पश्यति; यदा वायुभिः नाड्यः विक्षिप्यन्ते, तदा इन्द्रियैः बहिः पश्यति इव। यदा इन्द्रियनाड्यः न प्रवृत्ताः, अन्तः न विक्षिप्यन्ते, तदा शीघ्रं चैतन्यं अनुभवति; एषः स्वप्नः इति कथ्यते। यदा इन्द्रियनाड्यः सम्पूर्णं प्रवृत्ताः, मनः बहिः चैतन्येन विक्षिप्यते, तदा यः अनुभवति, तं जाग्रत् इति तत्त्वविदः कथयन्ति। एवं, इदं ज्ञात्वा, महाबुद्धे, सत्यम् अत्र तिष्ठ; असत्ये विश्वे, मृत्युं, दुःखं, वा संसारदोषान् न चिन्तय। यद् मनः दृढनिश्चयेन पुनः पुनः चिन्तयति, तत् एव भवति, यथा लोहः अग्निसंयोगेन अग्निस्वरूपं प्राप्नोति। सत्-असत्, ग्रहणं-त्यागः, सर्वं मनसा कल्पितम्; न तु असत्यं, न तु सत्यं, केवलं मनःचञ्चलात् उद्भवति। एवं शास्त्रवाक्यस्य अनुक्रमेण, राघव, विवेकस्य, चैतन्यस्य, जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तिस्थितीनां, जीवनशक्तेः, संसारस्य, तथा मनःस्वभावस्य गूढार्थः प्रकटितः।