कश्चन आत्मनि अखिलं जगत् अविभक्तं पश्यति, तत्र कालस्य गणनया उत्थानं च पतनं च भवतः। तत्र पुनः पुनः स्वप्नान्तरं स्वप्नं पश्यन्, मिथ्यालोकमध्ये शिलावत् गिरिशिखरात् पतितः इव चलति। केचन तु संपूर्णतया आवृताः, केचन स्वात्मनि मोहेन स्थिताः; स्वचेतनायाम् एव निमग्नाः, देहिनां समूहाः प्रकाशन्ते। ये तु स्वयम् अन्तरात्मनि लोकजीवसमुद्रस्य चलनं पश्यन्ति, तेषां केचन तद् असत् इव स्वप्नवत् दृश्यते। सर्वस्य च स्वभावः सार्वत्रिकः, तस्मात् यत् स्वात्मनि दृश्यते तत् सत्यम्; यत्र सर्वव्यापि तिष्ठति, तत्र सर्वम् उदेति। जीवमध्ये सृष्टिप्रतीतौ देहिनां समूहः शक्त्या उत्पद्यते, तस्मिन्नेव चान्यः अपि उदेति। जीवमध्ये अन्यः अपि जीवः उत्पद्यते, तस्मिन्नपि अन्यः जीवति; सर्वत्र कदलीपत्रपरतन्तुवत्, जीवनबीजं सदा अंकुरयति। अनुभूतेः वृद्धिः च हानिः च सहैव अनन्तं प्रवर्तते; यथा सुवर्णम् आभरणरूपं गृह्णाति, तथा केवलकल्पनया तस्य लयः अपि भवति। यस्य 'कोऽहम्? किमेतत्?' इति विचारः न जायते, तस्य दीर्घमोहः संसारज्वरः अनाद्यन्तः प्रवर्तते। यस्य विवेकः परिपक्वः, बोधः च प्रतिष्ठितः, तस्य भोगेच्छा दिनप्रतिदिनं क्षीयते। यथा औषधं सम्यगुपयुज्य शरीरस्य आरोग्यं जनयति, तथा विवेकः इन्द्रियनिग्रहे फलं ददाति। विवेकः केवलं वाचि अस्ति, स्फुलिङ्गवन्निर्मलः; यः तं परित्यजति, तस्य विवेकः दुःखाय एव भवति। यथा वायुः स्पर्शेन न तु वाचा ज्ञायते, तथा विवेकः कामक्षयेन एव ज्ञायते। चित्रेऽमृतं न सत्यममृतम्, चित्रेऽग्निः न साक्षादग्निः; चित्रायां स्त्रियम् अपि नास्ति, वाचा विवेकः केवलं अविवेकः। प्रथमं विवेकात् रागद्वेषयोः मूलं दुर्बलतां यान्ति, पश्चात् समूलं नश्यन्ति; यत्रेषां शुद्धिः, तत्र स एव सच्च विवेकः। इदानीं उत्पत्तिप्रकरणानन्तरं, शृणु राम, या स्थितिप्रकरणं, या ज्ञात्वा मोक्षः लभ्यते। यतः चेतन्यस्य सारः एकमेव घनं, तस्मिन् विविधाः प्राणिनः कदलीस्तम्भपरतन्तुवत्, पुरुषाङ्गे कीटवत् च, तिष्ठन्ति। यथा ग्रीष्मे स्वेदमलं कृमयः जायन्ते, तथा मनसः स्वयमेव प्राणी विविधरूपनाम्नः गृह्णाति। एते प्राणी स्वस्वरूपसिद्धये प्रयत्नवन्तः, तेषां तदनुसारं विविधं फलम् शीघ्रं प्राप्नुवन्ति। ये देवताः उपासते, देवाः भवन्ति; ये यक्षान् उपासते, यक्षाः भवन्ति; ये ब्रह्मोपासकाः, ब्रह्मैव प्राप्नुवन्ति; यद् असारं न, यत् यथार्थतः इच्छति, तत् एव लभते। शुक्रः भ्रिगोः पुत्रः, स्वचेतनायाः शुद्ध्याः कारणात्, आदौ दृश्यबन्धनेन बद्धः, किन्तु शीघ्रं स्वभावेन मुक्तः अभवत्। यस्य यः शुद्धो निर्मलः चेतनारूपः आदौ लभ्यते, स एव तस्य स्वभावः भवति; अन्यः रूपं न जायते। हे प्रभो, त्वं जागरितस्वप्नयोः भेदं व्याख्यातुम् अर्हसि; कथं वा जागरितं जागरितं भवति, स्वप्नः च अ-जागरितं? यत् दृढनिश्चयेन सह अस्ति, तत् जागरितं इति कथ्यते; यत् च चञ्चलनिश्चयेन, तत् स्वप्नः इति निगद्यते। यदि यत् जागरिते क्षणमेकं दृश्यते, तत् अन्यकाले अपि तिष्ठति, तर्हि जागरितं स्वप्नरूपं गृह्णाति, स्वप्नः च जागरितस्वभावं लभते। जागरितस्वप्नयोः भेदः नास्ति, केवलं स्थिरचञ्चलभावात्; तयोः सर्वत्र अनुभवः सर्वदा समः एव। यत् यत्र स्थिरतां लभते, तत् जागरितं इति कथ्यते; इदानीं शृणु, स्वप्नस्य यथा क्षणिकविलयस्वरूपः। शरीरे 'तेजः' वा 'वीर्यं' नाम यदस्ति, तेन एव जीवति; तत् एव प्राणशक्तिः, प्रिये। यदा शरीरं मनसा, कर्मणा, वाचा वा लोके प्रवर्तते, तदा प्राणशक्तिः पल्लवितविस्तृता भवति। सा च अङ्गेषु व्याप्ता, संस्पर्शात् च चेतना जायते; तस्य पूर्त्या 'मनः' इति कथ्यते, यस्मिन् संसारमाया निमग्ना अस्ति। सा च नेत्रादिद्वारैः बहिर्गच्छन्ती, स्वयमेव विविधरूपपरिणामयुक्तं रूपं पश्यति। तस्य स्थिरत्वात्, एतत् जागरितं इति ज्ञायते; एषः जागरितक्रमः। इदानीं शृणु, या क्रमः सुषुप्त्यादिना आरभ्यते। यदा शरीरं न मनसा, न कर्मणा, न वाचा चञ्चलितं भवति, तदा प्राणः शान्तः, विश्रान्तः, विशुद्धः च भवति। यदा अन्तर्वायवः समत्वं प्राप्ताः, हृदयं न चञ्चलितं—दीपः वातरहितगृहे स्वदीप्त्या प्रकाशते इव। तदा चेतना अङ्गेषु न गच्छति, न तैः च चञ्चलिता; सा नेत्रादिद्वारैः न गच्छति, न च बहिर्गमना भवति। जीवः अन्तः प्रकाशते, तिलबीजस्थतेलचेतनावद्, हिमशीतलतायामिव, घृतस्नेहे चेतनावद्। जीवः सूक्ष्मकालांशरूपेण स्वशान्तौ स्थित्वा, सुषुप्तिस्थितिं प्रविशति, शान्तः, मृदुस्वासः, बहिर्ज्ञानरहितः। यः मनोनिवृत्तिं ज्ञात्वा अपि, विश्वव्यवहारे प्रवर्तते, स जागरिते, स्वप्ने, सुषुप्तौ अपि जागरूकः, चतुर्थस्थितिप्रतिष्ठितः स्मृतः। यदा प्राणाः सुषुप्तिस्थितिवत् शान्तिम् आप्नुवन्ति, तदा सः प्राणः; सः एव चेतना, या मनः रूपेण उदेति। विश्वजालं, यत् अन्तः आत्मनि तिष्ठति, शीघ्रं तत्र, अंशशः, क्रमशः च दृश्यते, यथा बीजे महावृक्षः स्थितः।