सर्वलोकस्य दीर्घं महद् विश्वस्वप्नं, यः स्वयम् अन्तः समुत्पद्यते, स एव कमलजादि ब्रह्मादीनां स्वस्वभावमोहं सर्वत्रावहति। केचन भूतसंघाः स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यान्ति, तेन तेषां दृढं वस्तुषु—यथा प्राचीरेषु—प्रतिपत्तिः स्थापिता भवति। यत्र यत्र चेतना किञ्चिद् कल्पयति, तत् तत्र शीघ्रं स्यात्; तस्मात् यः स्वप्ने दृश्यते, स एव तस्मिन्नि क्षणे सत्यमेव। सूक्ष्मचेतन्याणोः मध्ये सर्वाण्यपि लघु अनुभवाः सन्ति, यथा बीजमध्ये पत्रलता-पुष्पफलरूपाणि सूक्ष्मरूपेण स्थितानि। यथा आकाशे आकाशः स्थितः, एवं परमसूक्ष्मचेतन्याणुः सर्वं विश्वं स्वयमेव धारयति; द्वैतैक्यमोहं त्यज। चेतना स्वस्मिन्नेव सूक्ष्मांशैः देशकालक्रियादिविभागान् अनुभूतवती, अन्योन्यस्याणोः अनुभवो नास्ति। चेतन्याणुसमूहः—यः सर्वव्यापी च निर्मलः—स एव ब्रह्माद्यन्तः कीटपर्यन्तं सर्वैः स्वस्वभावानुसारं शरीररूपेण अनुभूयते। अत्र केवलं किञ्चिद् इव दृश्यते, वस्तुतः किञ्चिदपि न; परमचेतन्याणवः स्वस्वभावं तथा द्वैतं स्वादयन्ति। चेतन्यदेहम्, यत् सूक्ष्माणुभिः निर्मितम्, स्वयमेव प्रकाशते, चक्षुरादिद्वारैः विज्ञानरसं स्रवयन्। कश्चन बहिः अन्यानि रूपाणि घनचेतन्यसमूहत्वेन पश्यति, यतः चेतना सर्वत्र व्याप्य अविनाशी च सर्वदृश्यबीजम्। अन्यः सर्वं विश्वं स्वान्तर्निर्विभागरूपेण पश्यति; तत्र कालकल्पनया उत्थानापातौ भवतः। तत्र पुनः पुनः स्वप्नान्तरानुभवः, मिथ्यालोकेषु शिलावत् पर्वतशिखरात् पतितः क्षिप्यते। केचन निबद्धाः, केचन स्वात्मनि भ्रमन्ति; स्वचेतन्ये निमग्नाः देहिनां समूहाः प्रकाशन्ते। ये स्वयम् अन्तः जगज्जीवचेष्टां पश्यन्ति, तेषां कस्यचित् सा स्वप्नवत् असत्येव दृश्यते। सर्वस्य स्वभावः सार्वत्रिकः, तस्मात् यद् दृश्यते तदेव स्वस्मिन्सत्यं; यत्र सर्वव्याप्तिः तत्र सर्वमुत्पद्यते। जीवस्य मध्ये सृष्ट्यभासे, जीवसमूहः बलवदुत्थाय, तस्मिन्नपि पुनरपि अन्यः समुत्पद्यते। जीवस्य मध्ये अन्यः जीवः उत्पद्यते, तस्मिन्यपि पुनरपि अन्यः जीवति; सर्वत्र कदलीपत्रवत् जीवनबीजं प्रसवमुपैति। बोधबुद्ध्योः वृद्धिक्षयौ सहैव अनन्तं प्रवर्तेते; यथा सुवर्णं भूषणरूपं गृह्णाति, तथा केवलकल्पनया तदपि निवर्तते। यस्य 'कोऽहं किमिदम्' इति विचारे नोत्पद्यते, तस्य दीर्घा संसारतापमोहः अनाद्यन्तोऽपि प्रवर्तते। यस्य विवेकः परिपक्वः, तस्य भोगेच्छा दिने दिने क्षीयते। यथा युक्तौषधं शरीरस्य आरोग्यं जनयति, तथा विवेकः इन्द्रियनिग्रहे फलं ददाति। विवेकः वाचि एव अस्ति, स्फुलिङ्गाग्निवत् प्रकाशते; त्यक्तः विवेकः दुःखमेव जनयति। यथा वायुः स्पर्शेन ज्ञायते न तु वाचा, तथा विवेकः रागक्षयात् ज्ञायते। चित्रामृतं न सत्यमृतम्, चित्राग्निः न सत्यमग्निः, चित्रनार्यां नारी नास्ति; वाचा विवेकः अविवेक एव। आदौ विवेकात् रागद्वेषौ मूलतः दुर्बलौ, पश्चात् सम्पूर्णतः क्षीयेताम्; यत्रायं शुद्धिर्भवति तत्र स एव विवेकः। इदानीं उत्पत्तिप्रकरणानन्तरं, हे राम, शृणु—अस्य प्रकरणस्य, यः ज्ञात्वा मोक्षाय भवति, स्थितिप्रकरणस्य। यतः चेतन्यस्य सारः एक एव दृढः, तस्मिन् नानाविधानि भूतजातानि कदलीस्तम्भपुटवत्, पुरुषाङ्गगतकीटवत्, स्थितानि। यथा, हे राम, ग्रीष्मे स्वेदमलात् कृमयः जायन्ते, एवं मनसः स्वयमेव भूतानि नानारूपाणि नामानि च गृह्णन्ति। एतेषां भूतानां स्वस्वरूपसिद्ध्यर्थं यत्नः, तेन तेषां विविधाभ्यासानुसारं शीघ्रमेव विविधफलप्राप्तिः। ये देवान् उपासते, ते देवा भवन्ति; ये यक्षान्, ते यक्षाः; ये ब्रह्मोपासकाः, ते ब्रह्मैव; यदर्थं यद्भावेन यत् न तु तुच्छं, तत् एव सिध्यति। शुक्रो भृगुपुत्रः, स्वचेतन्यविशुद्ध्यैः, आदौ दृश्यबन्धनं प्राप्तः, शीघ्रं स्वभावेन मुक्तः। यत् रूपं विशुद्धचेतन्यं आदौ साधुना वा बालिशेन वा लभ्यते, तदेव तस्य स्वरूपं भवति, अन्यन्नोदयते। प्रभो, त्वं जाग्रत्स्वप्नयोर्भेदं व्याख्यास्यः; कथं च जाग्रत् जाग्रत् भवति, स्वप्नः कथं न जाग्रत्? यत्र दृढनिश्चयेन सह अस्ति, तत् जाग्रत्; यत्र च निश्चयः चञ्चलः, तत् स्वप्न इति कथ्यते। यदि यत् जाग्रति क्षणमेकं दृश्यते, तत् अन्यस्मिन्नपि काले तिष्ठति, तदा जाग्रत् स्वप्नरूपं गृह्णाति, स्वप्नः च जाग्रद्रूपं लभते। जाग्रत्स्वप्नयोर्यः भेदः, स स्थिरचञ्चलभावाद् अन्यत्र नास्ति; उभयत्र सर्वत्रानुभवः सदा सम एव। यत् स्थिरतां प्राप्नोति, तत् जाग्रत्; शृणु, स्वप्नः कथं क्षणिकनाशरूपः। शरीरे तिष्ठति जीवनरसः, येन जीवति; स एव तेजः, वीर्यं, इति उच्यते, स एव प्राणः, हे प्रिय। मनः-कर्म-वाचा शरीरस्य प्रवृत्तौ, तदा जीवनरसः पुष्यति व्याप्य च। अङ्गेषु व्याप्य, स्पर्शेन विज्ञानं जायते; तस्य पूर्त्या, स एव चित्तं, यस्मिन् विश्वमायानिमग्ना भवति।