यथा निर्जीववृक्षः माधुर्यसुखेन उज्ज्वलः भवति, स्वस्वरूपं न त्यजन्, फलपुष्पपत्रैः समुत्क्षिप्तः दृश्यते, तथा चेतनासुखेन जीवः देहधारी भवति, किन्तु शुद्धचेतनां न परित्यजति, केवलं जाग्रतचेतनादृष्टिमयः अस्ति। यथा पृथिवीतः स्वादः अनन्यविचित्रमूलसमूहात् उत्पन्नः भवति, तथा अहंभावः स्वचेतनायां विविधमोहात् उद्भवति। चेतनावृक्षाः, चेतनारसप्रभायुक्ताः, शतशाखाभिः शोभिताः, आत्मनि तेषां विस्तारः अत्र न ज्ञायते। यथा प्रत्येकं मूलं स्वादसुखं स्वयमेव अनुभवति, तथा चेतना पृथग्वर्तमानसंसारचक्राणि पश्यति। यः यः जीवस्वरूपः यथा यथा जीवशक्त्याः उत्पन्नः, तं तं भावं चेतना स्वयमेव धत्ते, लोकजीवसत्तां स्थापयति। किञ्चित् जीवचक्राणि अन्योन्यं विलयं यान्ति; स्वयम् संसारगतः दीर्घकालं विश्राम्यन्ति। एषा सूक्ष्मा परमदृष्टिः तव आत्मानं तथा सहस्रलोकजालानि, सूक्ष्माणि परमाणून्यपि, दर्शयति। यथा प्रत्येकतिलबीजे तैलं अस्ति, तथा संसारचिह्नानि भित्तौ, आकाशे, शिलायां, अग्नौ, वायौ, जलमध्ये च सन्ति। मनः शुद्धं सति, जीवः शुद्धचेतना भवति; यतः सा चेतना सर्वत्र व्याप्यते, तत्र परस्परं विलयः भवति। दीर्घः महाद्रष्टः विश्वस्वप्नः, सर्वसत्त्वसत्ता—पद्मजादिब्रह्मपर्यन्तं—स्वरूपमोहमयः, स्वयमेव उद्भवति। किञ्चित् सत्त्वानुक्रमः स्वप्नाद् अन्यं स्वप्नं गच्छति; तेन, भित्त्यादिषु दृढदृष्टिः तिष्ठति। यत्र चेतना यद् यद् कल्पयति, तत् तत् तत्र शीघ्रं भवति; तस्मात् स्वप्ने यद् दृश्यते, तदा तद् तस्मिन्नेव क्षणे सत्यम्। सूक्ष्मचेतनापरमाणौ सर्वाणि लघ्वनुभवानि सन्ति, यथा बीजमध्ये पत्, लता, पुष्प, फलरूपाणि सन्ति। परमचेतनापरमाणुः विश्वं आत्मनि धारयति, यथा आकाशं आकाशे अस्ति; द्वैतैकभावमोहं त्यज। चेतना स्वस्मिन् सूक्ष्मपरमाणुभिः, देशकालकर्मादिभेदान् अनुभवति; एकः परमाणुः अन्यं न अनुभवति। चेतनापरमाणुसमूहः, व्यापी, निर्मलः, सर्वे—ब्रह्मपर्यन्तं कीटपर्यन्तं—स्वदृष्ट्या शरीररूपेण अनुभवति। अत्र केवलं किञ्चित् दृश्यते, वस्तुतः किञ्चिदपि न; परमचेतनापरमाणवः स्वस्वरूपं, द्वैतं च, स्वयं आस्वादयन्ति। चेतनाशरीरं, सूक्ष्मपरमाणुमयं, स्वयमेव प्रकाशते, इन्द्रियद्वारैः—नेत्रादिभिः—चेतनासुखं विसृजति। कश्चित् अन्यरूपाणि बहिरपि घनचेतनरूपेण पश्यति, यतः चेतना सर्वत्र व्यापी, अविनाशी, सर्वदृश्यबीजम्। अन्यः सर्वं विश्वं अन्तः, विभाजनरहितं, पश्यति; तत्र, कालगणनया, उत्थानं पतनं च भवति। तत्र, स्वप्नान्तरं पुनः पुनः पश्यन्, मिथ्याभूमिषु पर्वतः पतितशिलावत् क्षिप्यते। किञ्चित् संवृताः, किञ्चित् स्वयमेव भ्रमिताः; स्वचेतनायां निमग्नाः, देहधारीसमूहाः प्रकाशन्ते। ये स्वयम् अन्तः लोकजीवक्लेशं पश्यन्ति, तेषां किञ्चित् तद् असत्यम्, स्वप्नवत्, दृश्यते। सर्वस्य स्वरूपं सर्वत्र व्यापि; यद् दृश्यते, तद् स्वयमेव सत्यम्; यत्र व्यापी चेतना अस्ति, तत्र सर्वम् उद्भवति। जीवमध्ये, सृष्ट्याभासे, जीवसमूहः बलवद् उद्भवति, तत्रापि अन्यः उद्भवति। जीवमध्ये जीवः उत्पन्नः; तत्रापि अन्यः जीवति। सर्वत्र, कदलीपत्रपरतन्त्रमिव, जीवनबीजं प्रसवति। ज्ञानवृद्धिह्रासौ एकत्र, अनन्तम्, सन्ति; यथा सुवर्णं भूषणरूपं गच्छति, तथा केवलविकल्पेन तद् निवर्तते। यस्मिन् विवेकः न उद्भवति—'कः अहम्? किम् इदम्?'—तत्र दीर्घमोहः, जीवज्वरः, अनाद्यनन्तः, तिष्ठति। यस्य विवेकः परिपक्वः, बुद्धिः स्थिता, तस्य भोगतृष्णा प्रतिदिनं क्षीयते। यथा औषधं युक्तं शरीराय आरोग्यं जनयति, तथा विवेकः इन्द्रियनिग्रहाय फलं ददाति। विवेकः केवलं वाक्ये अस्ति, तेजस्वी अग्निवत्; यः तं त्यजति, विवेकः दुःखं एव जनयति। यथा वायुस्तु स्पर्शेन ज्ञायते, न वाक्येन, तथा विवेकः कामक्षयेन ज्ञायते। चित्रे अमृतं न सत्यामृतम्; चित्रे अग्निः न सत्याग्निः; चित्रनारी न नारी; वाक्यैः विवेकः केवलं अविवेकः। प्रथमं विवेकात् रागद्वेषौ मूलतः क्षीयते; पश्चात् पूर्णतः नश्यतः; यत्र एषः शुद्धिः, तत्र सत् विवेकः अस्ति। इदानीं, उत्पत्तिखण्डानन्तरं, शृणु, हे रामः, धारणाखण्डः, यः ज्ञात्वा मोक्षाय उपकुर्यात्। चेतनासारः एकघनः; तस्मिन्न् विविधजीवाः, कदलीस्तम्भपरतन्त्रमिव, पुरुषशरीरमध्ये कीटवत्, सन्ति। यथा, हे राम, ग्रीष्मे स्वेदमलात् कृमयः उत्पद्यन्ते, तथा मनसः, विविधरूपनाम्नः, स्वतः जीवाः उद्भवन्ति। एते जीवाः स्वस्वरूपसाक्षात्काराय यत्नवन्तः, स्वस्वाभ्यासानुसारं शीघ्रं विविधफलानि प्राप्नुवन्ति। ये देवपूजायाम् यतन्ते, देवत्वं प्राप्नुवन्ति; ये यक्षपूजायाम्, यक्षत्वं; ये ब्रह्मपूजायाम्, ब्रह्मत्वं प्राप्नुवन्ति; यं न तु तुच्छं, यं सत्यम् इच्छन्ति, तत् एव प्राप्नुवन्ति।