आकाराः सर्वे निर्गच्छन्ति निराकारबीजतः; अतः तद् परं पदं निराकारमेव। तस्य सम्यगुपमा न विद्यते, अतः शुभे, तस्य नोपमा अस्ति। आकाशः केवलं स्वयमेव आकाशरूपेण दृश्यते, अन्यथा न दृश्यते; अतः विद्धि, इदं जगत् अजं वा, ब्रह्म-आकाशात् जातं वा। यदा दृश्यं पश्यति, तदा आत्मानं द्रष्टारं न पश्यति; चेतनायाः व्याप्ये सति, कस्य स्वस्वरूपोत्पत्तिः? यदा मरीचिकायां जलस्य भ्रान्तिर्वास्तवेति, तत्र कौशलं किम्? यदि कौशलं वस्तुतः, तर्हि सा मरीचिका का? साक्षी यः विशुद्धः आकाशवत् व्यापी च, सः न पश्यति; यथा नेत्रं आत्मानं न पश्यति यदा विषयत्वं प्राप्नोति; अहो, का एषा मोहमाया! यत्नेनापि ब्रह्म, आकाशवत् विशुद्धं, न लभ्यते; यदा दृश्यं दृश्यत्वेन गृह्यते, न तु द्रष्टृत्वेन, तदा तस्य प्राप्तिः अतीव दूरा। यत्र स्थूला वस्तु त्वं इव, अनवधानतः न दृश्यते, तत्र सूक्ष्मस्य द्रष्टुः दृश्यत्वं दूरं दूरतरं च। द्रष्टा केवलं द्रष्टैव तिष्ठति, न कदाचित् दृश्यत्वं प्राप्नोति; दृश्यं तु तेनैव दृश्यते—एवं हे राम, द्रष्टा न कदापि दृश्यः। द्रष्टैव सत्यमस्ति; दृश्यं तु नास्ति किञ्चन। यदि द्रष्टा सर्वम्, दृश्यं च स्थितम्, तर्हि किं शेषं दृश्यते? यथा सर्वशक्तिमतः राज्ञः यत् किञ्चित् कार्यं यथा सिध्यति, तद्रूपमेव सः प्रकटते। यथा निर्फलवृक्षः माधुर्येन हृष्टः स्फुरति, स्वस्वभावं न त्यक्त्वा, फलपुष्पपत्रैः शोभते, एवं चेतनारमणेन जीवः देहं प्राप्य, स्वचेतनां न जहाति; सः केवलं चैतन्यदर्शनरूपः। यथा पृथिव्याः स्वादुः नानारूपमूलसमूहात् जायते, तथैव 'अहं' इति बोधः स्वचेतनायाः नानामोहात् उत्पद्यते। चेतनावृक्षाः चैतन्यरससमृद्धाः, शतशाखाभिः विभान्ति; किन्तु तेषां विस्तारः आत्मनि न ज्ञायते। यथा प्रत्येकं मूलं स्वयमेव स्वादामृतं स्वादयति, एवं चेतना पृथक् पृथक् संसारचक्राणि अनुभवति। यद् रूपं यथा किञ्चित् व्यक्तित्वं जीवशक्तेः उद्भवति, तदेव चेतना स्वयमेव गृह्णाति, लोकसृष्टिं जीवसृष्टिं च स्थापयति। केचित् व्यक्तिचक्राणि अन्योन्यं लयं यान्ति; स्वयमेव लोके विचर्य, चिरात् विश्रामं यान्ति। एवं सूक्ष्मया परदृष्ट्या, स्वात्मानं सह सहस्रजगत्समूहैः, अणुष्वपि पश्यसि। यथा तिलेषु तैलेनास्ति, तथैव भित्तौ, आकाशे, शिलायाम्, वह्नौ, वायौ, आपः च संसारचिह्नानि सन्ति। यदा मनः विशुद्धिं प्राप्नोति, तदा जीवः शुद्धचैतन्यं भवति; चैतन्यस्य व्यापित्वात्, तत्र परस्परं लयं यान्ति। दीर्घः भुवनस्वप्नः, सर्वेषां सत्त्वानां ब्रह्माद्यन्तं स्वात्ममोहपूर्णः, सहजमेव अन्तः उदेति। केचित् सत्त्वसमूहाः स्वप्नान्तरं यान्ति; तेषां स्थैर्यं भित्त्यादिषु दृश्यते। यत्र यत्र चेतना कल्पयति, तत् तत्र शीघ्रं भवति; स्वप्ने यद् दृश्यते, तद् तदा सत्यमेव। सूक्ष्मे चैतन्याणौ सर्वे लघ्वनुभवाः सन्ति, यथा बीजे पत्रलताफलपुष्पाणि। परमाणौ चैतन्यस्य विश्वं तिष्ठति, यथा आकाशे आकाशः; द्वैताद्वैतमोहं त्यज। स्वसूक्ष्मांशैः चेतना स्वयमेव देशकालकर्मादिव्यवधानं अनुभवति; एकः अणुः अन्यं न अनुभवति। चैतन्यपरमाणुसमूहः व्यापि स्फुटः च, ब्रह्माद्यन्तं कीटपर्यन्तं स्वबुद्ध्या शरीररूपेण अनुभूयते। अत्र केवलं किंचित् सृष्टमिव दृश्यते, वस्तुतः तु न किञ्चन; परमचैतन्याणवः स्वस्वरूपं द्वैतं च आस्वादयन्ति। चैतन्यरश्मिमयं सूक्ष्माणुरूपं शरीरं स्वयमेव स्फुरति, चैतन्यसुखं नेत्रादिद्वारैः सिञ्चति। कश्चित् बहिर्दृश्यरूपाणि घनचैतन्यरूपेण पश्यति, यतः चेतना व्यापिनी, अविनाशी, दृश्यबीजम्। अन्यः सर्वं जगत् अन्तः एकरूपेण पश्यति; तत्र कालकलनया उत्थानापतनं भवति। तत्र पुनः पुनः स्वप्नान्तरदर्शनं, मृषालोकेषु पतितशिलावत् सञ्चलनम्। केचित् संवृताः, केचित् स्वस्मिन्नेव भ्रमन्ति; स्वचेतनास्वादने मग्नाः, देहसमूहाः स्फुरन्ति। ये स्वयमेव अन्तः जगत्सत्त्वविक्रमं पश्यन्ति, तेषां केषाञ्चित् तद् असत्यमिव स्वप्नवत् दृश्यते। यतः सर्वस्य स्वभावः सार्वत्रिकः, तस्मात् स्वात्मनि दृश्यं सत्यम्; यत्र व्याप्यं तत्र सर्वम् उदेति। जीवे सृष्ट्यभासे मध्ये, जीवसमूहः सशक्त्या उदेति, तस्मिन् पुनः अन्यः अपि उदेति। जीवे जीवान्तरम् उदेति; तस्मिन् पुनः अन्यः जीवति; सर्वत्र, कदलीपत्रवत्, जीवनबीजं सदा स्फुरति। ज्ञानस्य वृद्धिक्षयौ सहैव अनन्तं प्रवर्तेते; यथा सुवर्णं भूषणरूपं गच्छति, तथा केवलकल्पनया तस्य क्षयः। यस्य 'कोऽहम्? किमेतत्?' इति विचारः न जायते, तस्य दीर्घा संसारज्वरमाया अनाद्यन्ता प्रवर्तते। यस्य विवेकः परिपक्वः, बुद्धिः स्थिता, तस्य भोगाकाङ्क्षा दिनप्रतिदिनं क्षीयते।