यदा स्वभावशुद्धिः समुत्पद्यते, तदा सौहार्दं प्रकटते, यत् द्वयोः ऐक्यरूपेण स्नेहचिह्नेन प्रकाशते। केचन अज्ञानिनः गाढनिद्रातः प्रबुद्धाः स्वसृष्टिं निर्मन्ति; चेतन्यस्य सर्वव्याप्तत्वात्, अन्येऽपि परसृष्ट्या प्रेरिताः भवन्ति। प्रतिसृष्टौ पृथगाकारा दृश्यन्ते, सन्ति च मध्ये मध्ये सृष्टयः; तासु अन्तः प्रवाहाः अपि विद्यमानाः, यथा कदलीस्तम्भे पटलानि। सृष्टौ अन्तःसृष्टीनां पूर्णता कदलीपत्राणां सान्द्रपुष्ट्या इव; ब्रह्ममण्डपः शीतलस्वभावः कदलीपत्रवत् दृश्यते। यथा कदल्यां शतानां पत्रेषु भेदः नास्ति, एवं ब्रह्मणि शतानां सृष्टीनामपि भेदः नास्ति। यथा बीजाद् फलोत्पत्तिः, तत्सारात् पुनः बीजत्वं, एवं ब्रह्म मनोभावं प्राप्य, बोधात् पुनः ब्रह्मत्वं गच्छति। बीजं फलकारणं सन्तं फलरूपेण विस्तारं लभते; जीवः ब्रह्मकारणः सन्, विश्वरूपेण विस्तारं प्राप्नोति। सारस्य कारणं किमिति प्रश्नः न युक्तः, तस्य स्वरूपं अविभाज्यम्; तस्मात् ततः परं किमपि वक्तुं न युज्यते। सर्वेऽपि तत्र नास्तित्वं न कदापि वक्तव्यम्; कारणाभावात् न तत्र किञ्चित् कारणं, नापि पूर्वं, न च किञ्चित् आदिकारणं। बीजं स्वस्वरूपं विहाय फलेन दृश्यते; ब्रह्म अपि स्वस्वरूपं त्यक्त्वा फलेन च बीजेन च प्रतिष्ठितम्। सर्वरूपाणि निराकारबीजात् उद्भवन्ति; तस्मात् तद् परमं पदं निराकृतिः। तस्य यथार्थोपमा नास्ति, अतः शुभे, तस्य न कोऽपि दृष्टान्तः अस्ति। आकाशमात्रं आकाशरूपेण दृश्यते, नान्यथा; तस्मात् जगत् अजं वा ब्रह्माख्यस्य आकाशात् जातं वा इति विज्ञेयम्। दृश्यस्य दर्शनसमये आत्मानं द्रष्टारं न पश्यति; चेतनायाः व्याप्यत्वे स्वस्वरूपस्योत्पत्तिः कस्य? मरीचिकायां जलमिथ्यायां यथार्थता चेत्, तत्र कौशलस्य किं? कौशलस्य यथार्थत्वे तु, मरीचिका का? साक्षी यः आकाशवत् शुद्धः सर्वव्यापी च, सः न पश्यति; यथा नेत्रं स्वं न पश्यति दृष्ट्युपपत्तौ; अहो, किमिदं मोहविलासितम्! यत्नेन अपि आकाशशुद्धं ब्रह्म न लभ्यते; दृश्यस्य दृश्यत्वे, न द्रष्टृत्वे, तस्य प्राप्यत्वं अतीव दूरम्। यत्र स्थूलं त्वदादिकं अनवेक्ष्य न दृश्यते, तत्र सूक्ष्मस्य द्रष्टुः दृश्यत्वं अतिदूरम्। द्रष्टा केवलं द्रष्टैव भवति, न दृश्यः; दृश्यं तेन दृश्यते—एवं, हे राम, द्रष्टा कदापि न दृश्यते। केवलं द्रष्टैव सत्यमस्ति; दृश्यं तु नास्ति। यदि द्रष्टैव सर्वं, दृश्यं प्रतिष्ठितं, तर्हि किं दृश्यते? यद् यद् सर्वशक्तिना राज्ञा साध्यते, तत् तदा तद्रूपं सञ्जायते; स एव तद्रूपेण दृश्यते। यथा शुष्कवृक्षः माधुर्यस्नेहेन शोभमानः, स्वसत्त्वं न त्यक्त्वा फलेन पुष्पेण पत्रैश्चोत्थाय विराजते, तथा चैतन्यस्नेहेन जीवः देहधारी भवति, शुद्धचेतन्यं न विहाय, केवलं बोधदर्शनरूपः। यथा पृथिव्याः स्वादुः नानाविशिष्टमूलगुच्छात् उद्भवति, तथा 'अहं' भावना स्वचित्ते विविधमोहात् जायते। चेतन्यवृक्षाः बोधरससमृद्धाः, शतशाखाभिः शोभिताः; तेषां विस्तारः आत्मनि न ज्ञायते। यथा प्रतिमूलं पृथक् स्वादं स्वयमेव अनुभवति, तथा चेतना पृथक् संसारचक्राणि अनुभवति। यद् यद् जीवभावं यथा यथा प्राप्नोति, प्राणशक्त्या तद्रूपं चेतना स्वयमेव धारयति, लोकसृष्टिं जीवसृष्टिं च स्थापयति। केचन जीवचक्राणि अन्योन्यं लीयन्ते; स्वयमेव लोके विचर्य, चिरात् विश्रामं यान्ति। एवमेव, अस्य सूक्ष्मस्य परमदर्शिनः दृष्ट्या, आत्मानं स्वं च सहस्रं जगज्जालानि अपि, परमाणुषु अपि पश्यसि। यथा तिलके तैलमस्ति, तथा भूतले, आकाशे, शिलायाम्, वह्नौ, वायौ, जले च संसारचिह्नानि वर्तन्ते। यदा मनः शुद्धिं प्राप्नोति, तदा जीवः शुद्धचैतन्यरूपः भवति; चैतन्यस्य सर्वव्याप्तत्वात्, परस्परं लयं गच्छन्ति। दीर्घः महाश्वप्नः, यो जगदात्मानं ब्रह्माद्याख्यं स्वाभासमोहैः व्याप्नोति, सः अन्तः स्वयमेव उदेति। केचन भूतपरंपराः स्वप्नान्यः स्वप्नं यान्ति; तेन तेषां दृढं भावनं भित्त्यादिषु प्रतिष्ठितम्। यत् यत् चेतना यत्र कल्पयति, तत् तत् तत्र शीघ्रं सञ्जायते; तस्मात् स्वप्ने यद् दृश्यते तदा तद् यथार्थमेव। चेतन्यस्य सूक्ष्मे परमाणौ सर्वाणि सूक्ष्मानुभवानि सन्ति, यथा बीजे पत्रलतापुष्पफलानि सूक्ष्मरूपेण तिष्ठन्ति। चेतन्यस्य परमाणुः विश्वं स्वयमेव धारयति, यथा आकाशे आकाशः; द्वैतैक्ययोः भ्रान्तिं त्यज। चेतना स्वस्मिन् सूक्ष्मांशेषु देशकालकर्मादिविभेदान् अनुभवति; एकेन परमाणुना अन्यस्यानुभवः न सम्भवति। चेतन्यपरमाणुगणः, सर्वव्यापी स्वच्छः, सर्वैः—ब्रह्माद्यन्तपिपीलिकान्तैः—स्वानुभूत्या शरीररूपेण अनुभवः। अत्र केवलं किञ्चित् कल्पितरूपेण दृश्यते, वस्तुतः किमपि न; चेतन्यपरमाणवः स्वं स्वरूपं द्वैतं च आस्वादयन्ति। चेतन्यरश्मिमयं सूक्ष्मपरमाणुरूपं शरीरं स्वयमेव प्रकाशते, बोधरसप्रवाहं नेत्रादिद्वारेण सिञ्चति। कश्चन बहिः अन्यानि रूपाणि घनचैतन्यमयं पश्यति, यतः चेतना सर्वव्यापिनी, अविनाशी, सर्वदृश्यबीजम्।