सुकुमारभूतैक्यनलिकाप्रवाहेन सर्वे सृष्टिसञ्चयाः परस्परं मिलित्वा घनत्वं प्राप्तवन्तः। केचित् पृथगवस्थायाम् एव स्थित्वा पृथग्विलीनाः, केचित् परस्परं संमिलित्वा ब्रह्माण्डानि समुत्पादितवन्तः। यत्र सहस्रशः ब्रह्माण्डानि, एकस्मिन्नेवैकस्मिन्, अन्योन्येनानासक्तानि, तद् एव ब्रह्मवना इति कथ्यते। यत् अन्येन न संयुज्यते, तेन घनत्वं प्राप्तम्, सः तत्रैव स्थितं वस्तु एव पश्यति, नान्यत् किञ्चन। इह वर्तमानकल्पनाबलात् जीवसमूहाः परस्परं संमिलन्ति, तेन सृष्टिपद्धतयः स्थिरा भवन्ति। देहस्य सत्तासङ्गः दृढः, देहाभावः विस्मृतः, आत्मदर्शनविस्मरणेन चैतन्याकाशे देहाभिमानः गाढः भवति। यथा शुद्धः प्राणोऽन्यप्राणेन आहतः तस्य राज्यं वेत्ति, एवं लोका अपि मनुष्येषु स्थिताः ज्ञायन्ते। सर्वेषां जीविनां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्या आत्मनः तिस्रः अवस्थाः प्राप्यन्ते, तत्र देहः कारणं न भवति। एवं त्र्यवस्थाजन्यः आत्मन्यवस्थानभावः इह देहभावेन चलति, यथा तप्ताम्भसि तरङ्गचालनम्। चेतनास्फुलिङ्गधाम्नि प्राप्ते, सुषुप्तिद्वारे स्थित्वा, जागरितात्मा निवर्तते, मोहिता तु आत्मा सृष्टौ प्रवर्तते। स्वभावशुद्धौ समुत्पन्नायां, तदा मैत्री प्रादुर्भवति; सा द्वयैक्यरूपेण, परस्परमङ्गलचिह्नेन प्रकाश्यते। केचन मूढात्मानः सुषुप्तेः प्रबुद्धाः स्वसृष्टिं कुर्वन्ति; चेतन्यव्याप्तेः अपरः परसृष्ट्या नीयते। प्रतिसृष्टौ पृथगाकाराः सन्ति, मध्ये सृष्टयः अपि; तासु आन्तर्यसृष्टिप्रवाहाः वर्तन्ते, यथा कदलीस्तम्भस्य अन्तरङ्गानि। सृष्टौ आन्तरसृष्टिपूर्णता कदलीपत्रसमृद्धिवत्; ब्रह्ममण्डपः शीतलः स्वभावतः, कदलीपत्रवत्। यथा कदल्यां शतानि पत्राणि सन्ति, तथापि भेदः नास्ति, एवं ब्रह्मणि शतानि सृष्टीनां भेदः नास्ति। यथा बीजात् फलम् उत्पद्यते, तस्य सारात् पुनः बीजं भवति, एवं ब्रह्म मनः भूत्वा, प्रबोधात् पुनः ब्रह्मैव भवति। बीजं फलकारणं सन् फलरूपेण विस्तारं लभते; जीवः ब्रह्मकारणः सन् जगद्रूपेण विस्तारं लभते। तत्त्वस्य कारणं किमिति न युक्तम्, तस्य स्वरूपम् अविभक्तम्; तस्मात् परं किञ्चन वक्तुं न युक्तम्। सर्वेभ्यः सर्वात्मनि सत्यमेव, तत्र कारणाभावः; तस्मिन् किञ्चन नास्ति, न च तस्मात् पूर्वं किञ्चन, न च कश्चित् आदिकारणम् अस्ति। बीजं स्वस्वरूपं त्यक्त्वा फलरूपेण दृश्यते; ब्रह्म अपि स्वस्वरूपं परित्यज्य फलबीजरूपेण प्रतिष्ठितम्। सर्वरूपाणि निराकारबीजात् उत्पद्यन्ते; तस्मात् परं तदवस्था निराकारा; तस्य सम्यक् उपमा नास्ति, तस्मात्, शुभे, उपमेयत्वं नास्ति। आकाशः एव आकाशरूपेण दृश्यते, नान्यथा; तस्मात् लोकोऽपि अजः अथवा ब्रह्माकाशात् जातः इति विद्धि। दृश्यं पश्यन् स्वं द्रष्टारं न पश्यति; कस्य स्वस्वभावः जायते, चेतनायाः व्यापनेन प्रकाशे सति? मरीचिकायां जलाभासस्य सतत्त्वे कः कौशलः? कौशलस्य सतत्त्वे तु सा मरीचिका का? साक्षी यः आकाशशुद्धः सर्वव्यापी च, सः न पश्यति; यथा नेत्रं स्वं न पश्यति, दृश्यवस्तुविषये सति; अहो, एषा मोहलीला! प्रयत्नेनापि आकाशशुद्धं ब्रह्म न लभ्यते; दृश्यं दृश्यरूपेण दृश्यते, न द्रष्टा इति, तस्य प्राप्तिः अतिदूरा। यत्र स्थूलं त्वां अनवेक्ष्य न दृश्यते, तत्र सूक्ष्मद्रष्टुः दृश्यता दूरं दूरं नीयते। द्रष्टा केवलं द्रष्टारूपेण तिष्ठति, न दृश्यरूपेण; दृश्यं तु तेन दृश्यते; तस्मात्, हे राम, द्रष्टा कदा अपि न दृश्यते। द्रष्टा एव सत्यमस्ति, दृश्यं तु नास्ति; यदि द्रष्टा सर्वं, दृश्यं च प्रतिष्ठितम्, तर्हि किं दृश्यते? यत् यत् सर्वशक्तिना नृपतेः यथाकिञ्चित् साध्यते, तत् तत् तदा तस्य रूपेण प्रकाशते। यथा निर्फलवृक्षः माधुर्यरसेन हृष्टः, स्वस्वरूपं न त्यक्त्वा, फलेन, पुष्पैः, पत्रैः च समुत्थाय शोभते, एवं चेतनारसेन प्रहृष्टः जीवः देहं प्राप्य अपि, शुद्धचैतन्यं न जहाति, केवलं चैतन्यदर्शनमयः भवति। यथा पृथिव्याः स्वादुः असंख्येभ्यः पृथक् मूलगुच्छेभ्यः जायते, एवं 'अहं' बुद्धिः नानाविधमोहात् स्वचेतन्ये उत्पद्यते। चैतन्यवृक्षाः चैतन्यरसेन दीप्ताः, शतशाखाभिः शोभिताः, तेषां आन्तर्यं स्वे न ज्ञायते। यथा प्रतिमूलं पृथक् स्वादं भुङ्क्ते, तथा एषा चेतना पृथक् संसारचक्रं अनुभवति। यत् यत् जीवभावरूपं, यथा यथा प्राणशक्त्या जायते, तदेव चेतना स्वे स्वभावे स्वीकरोति, लोकसत्त्वस्य च संस्थानं करोति। केचन जीवभावचक्राणि परस्परं लीयन्ते, स्वयमेव जगति सञ्चर्य, चिरात् विश्रामं यान्ति। एतया सूक्ष्मया परमदृष्ट्या त्वं स्वमात्मानं, सहस्रशः लोकजालानि, अणुष्वपि पश्यसि। यथा तिलेषु तैलं, तथा भित्तौ, आकाशे, शिलायाम्, वह्नौ, वायौ, अप्सु च संसारचिह्नानि सन्ति। मनः शुद्धिं प्राप्य, जीवः शुद्धचेतन्यः भवति; चेतन्यस्य सर्वव्याप्तेः, तत्र परस्परं लयं प्राप्नुवन्ति।