शुद्धचित्तेन पितामहयोः संस्मृत्या यथा जगत् दृश्यते, तथा तस्मिन्नेव चित्ते तिष्ठति, यथा मयूरस्याण्डं मयूरे स्थितम्। स्वभावनिधेः एव तद् अनुभव्यम्, ततः शनैः संजायते—यथा बीजादङ्कुरः, पत्राणि, लता, पुष्पं, फलञ्च क्रमशः उत्पद्यन्ते। जीवः स्वस्ववासनारसस्यैव अन्तरङ्गे दर्शनं करोति; अत्र स्वप्नोपमा दत्ता, यत् अयं जगत् दीर्घस्वप्नमात्रम्। हे राम, प्रतिजीवः स्वात्मनि संसारवनं पृथग्विद्यते, यथा रात्रौ स्वप्नजालं स्वयमेव स्पष्टं पश्यति—सेनायः, नराश्च अन्तः। एष संसारसमूहः स्वयमेवैकत्र मिलति—कदाचिद् न मिलति; चेत् न मिलति, तर्हि तत्त्वेन मे वक्तव्यं। अशुद्धमन्दचित्तं न तु संयोगयोग्यं, यथा अनुष्णलोहं लोहसम्बन्धं न प्राप्नोति, शुद्धतप्तलोहं तु मिलति। शुद्धचित्तसाराणि परस्परं संयुज्यन्ते, यथा समजातीयजलानि एकत्र मिलन्ति, न तु व्यवहितानि। चित्तस्य शुद्धता नाम वासनारहितता, अनुभवैकत्वं; तस्मात् सुषुप्तेः अवस्थायाः प्रबुद्धस्य सूक्ष्मकारणप्रवृत्त्या परस्परसङ्गः जायते। क्रियाविरामौ च सूक्ष्मभूतग्रहणपूर्वकौ, सर्वेषां सुषुप्त्यवस्थोत्तरं। ये प्राणिनः प्रवृत्तास्ते सूक्ष्मभूतदशां प्राप्ताः; तेषां तदैक्येन कल्पितसृष्टीनां परस्परं अनुभवः। तस्मात् सूक्ष्मभूतसङ्गतिपथे सृष्टिसञ्चयाः परस्परं मिश्रयन्ति, घनत्वं च प्राप्नुवन्ति। केचित् पृथग्वस्थायां स्थित्वा पृथक् लयं गच्छन्ति; केचित् परस्परं संमिल्य ब्रह्माण्डानि निर्मिमुः। यत्र सहस्रशः ब्रह्माण्डानि, एकस्मिन्नेकस्मिन्नन्तः, न तु अन्योन्यसंलग्नानि—तद् ब्रह्मवनं कथ्यते। यद् अन्येन न संयुज्यते, घनत्वं प्राप्तम्, तत्र तदेव दृश्यते, नान्यत् किञ्चन। वर्तमानकल्पनाबलात् प्राणीसमूहाः परस्परं संगम्य, सृष्टिपद्धतिं स्थापयन्ति। देहस्य स्थितिः दृढा, तु देहाभावः विस्मृतः, देहाभिमानेन च, आत्मविस्मरणेन च चित्ताकाशे। यथा शुद्धः प्राणोऽन्यप्राणेन आहतः तस्य राज्यम् वेत्ति, एवं लोका मानवेषु स्थिताः ज्ञायन्ते। सर्वेषां प्राणिनां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मरूपत्रयं लभ्यते; अत्र देहः कारणं न। तस्मात् आत्मन्यवस्थिता जीवता त्र्यवस्थाजातया देहभावः इह चलति, यथा उष्णोदके तरङ्गगमनम्। चेतनास्फुलिङ्गालयं प्राप्त्वा, सुषुप्त्यन्तसीम्नि स्थित्वा, प्रबुद्धात्मा निवर्तते, मोहितात्मा तु सृष्टौ प्रवर्तते। स्वभावशुद्ध्युत्पत्तौ सख्यं जायते; द्वयैक्यं तद् प्रकटते, परस्परसौहार्दलक्षणेन। केचन मूढात्मनः सुषुप्त्युत्थिता स्वसृष्टिकर्तारः भवन्ति; चैतन्यव्याप्त्यैः अन्ये परसृष्ट्या नीयन्ते। प्रत्येकस्मिन्सृष्टौ पृथग्विधानि रूपाणि, मध्यसृष्टयश्च सन्ति; तासु अन्तःस्रवाः सृष्टयः, यथा कदलीस्तम्बे पत्राणि। सृष्टौ अन्तःसृष्टिपूरणं कदलीपत्रसंपूर्णत्ववत्; ब्रह्ममण्डपः शीतलः कदलीपत्रवत्। यथा कदल्यां शतान्यपि पत्राणि न विषमं, तथा ब्रह्मणि शतानि सृष्टीनां न भेदः। बीजात् यथा फलम् उत्पद्यते, तस्य सारात् पुनः बीजत्वं प्राप्नोति, तथा ब्रह्म मनः भूत्वा प्रबोधात् पुनः ब्रह्म भवति। बीजं फलकारणं सन् फलरूपं विस्तरति; जीवो ब्रह्मकारणः सन् जगद्रूपं विस्तरति। सारस्य कारणं किमिति न पृष्टव्यम्, तस्य स्वरूपं अविभक्तम्; तस्मात् ततोऽन्यद् वक्तुं न युक्तम्। सर्वेभ्यः सर्वात्मनि न चासत्त्वं कथ्यते; कारणरहिते न कारणं न पूर्वम्, न च तस्मात् परं कारणम्। बीजं स्वस्वरूपं त्यक्त्वा फलरूपे दृश्यते; ब्रह्मापि स्वस्वरूपं त्यक्त्वा फलबीजरूपे प्रतिष्ठितम्। सर्वरूपाणि रूपरहितात् बीजात् जायन्ते; तस्मात् तद्वरेण्यं रूपरहितम्। तस्य सम्यगुपमा नास्ति, अतः शुभे, न कोऽपि उपमेयः। आकाशमेव आकाशरूपेण दृश्यते, अन्यथा न दृश्यते; तस्मात् जगद् अजं वा, ब्रह्माकाशाद् जातं वा, इति विद्धि। दृश्यं पश्यन् आत्मानं द्रष्टारं न पश्यति; यदा चैतन्ये व्याप्यते प्रकाशः, तदा स्वस्वभावः कस्य जायते? मरीचिकायां जलमायां यथार्थता चेत्, तत्र कौशलं किम्? कौशलस्य यथार्थता चेत्, सा मरीचिका का? साक्षी यः आकाशवत् विशुद्धः सर्वव्यापी, न पश्यति—यथा नेत्रं आत्मानं न पश्यति यदा विषयत्वं प्राप्तम्; अहो, महदेतन्मोहमायया! यत्नेनापि ब्रह्म, आकाशवत् विशुद्धं, न प्राप्यते; दृश्यं दृश्यरूपेण पश्यन्, द्रष्टृत्वेन न, तदा तस्य प्राप्तिः अतीव दूरस्था। यत्र स्थूलं त्वं अपि अनवधानं विना न दृश्यते, तत्र सूक्ष्मद्रष्टुः दृश्यता दूरतरा। द्रष्टा केवलं द्रष्टैव तिष्ठति, दृश्यं न भवति; दृश्यं तु तेनैव दृश्यते—एवं, हे राम, द्रष्टा न कदापि दृश्यते। द्रष्टैव सत्यमस्ति, दृश्यं नास्ति किञ्चन; यदि द्रष्टा सर्वं, दृश्यं च संस्थितम्, तर्हि किं दृश्यं शेषम्? यद् यथा सर्वशक्तिना राज्ञा साध्यते, तत् तादृशमेव त्वरितं भवति; स एव तस्मिन् रूपे प्रतीयते।