एवं प्रतिपद्यते, यथा वसन्तस्य रसो नवपल्लवेषु भ्रान्तिवद् दृश्यते, तथा एव अस्य अस्य जीवस्य जगत् केवलं मायया उपजायते। आत्मनः आद्या कल्पना दृढनिश्चयेन यथा किञ्चित् परमसत्यरूपेण सुदृढा भवति, तथा सुदृढा सञ्जायते। मनः प्रत्यक्षं स्वभावात् उद्भूतं स्वस्वरूपे स्थित्वा, इदं वा तदिति जगत् पश्यन्, अन्ते लीयते। अभासबलात् वस्तूनि सन्ति वा न वा इति प्रतीतिअनुसारं दृश्यन्ते; मनःगजे बद्धं जगच्छत्रं दीर्घस्वप्नवत् प्रवर्तते। वस्तुतः चैतन्यं एव जगतः सतत्त्वम्, चैतन्यरूपेणैव जगत्सत्त्वम्; एकस्य अभावे उभयोरपि अभावः, एषा वस्तुसंवित् सत्यविचारे स्थिता। शुद्धचैतन्ये या प्रतिबिम्बिता वस्तु सा एव सत्यम्, यथा शुद्धवस्त्रे एव केसररागः तिष्ठति। यदा किञ्चिदन्येन नानायते, तदा अन्यः गुणः अवश्यं जायते; यदा चैतन्यं विचारैः न गृहीतम्, तदा तस्य स्वप्रकाशः उदेति। यथा मलिनवस्त्रे सुवर्णं न तिष्ठति, तथा मलिनचित्ते एकाग्रदृष्टिः न स्थातुमर्हति। मणेः मृदुलतया अथवा ताम्रस्य युक्तोपायेन यथा शुद्धिः, तथा दीर्घाभ्यासेन मनः विशुद्धं भवति। इदं जगत् यदभासरूपं, तत्र कालक्रियायाः क्रमाः उदयास्तमयैः सह जायन्ते—कथं शुद्धचित्ते तेषां सत्त्वं सम्भवेत्? यथा शुद्धचित्तेन पितरौ मातरश्च दृष्टं जगत्, तथा तस्मिन्नेव चित्ते तिष्ठति, मयूराण्डवत् मयूरे। स्वस्वभावभाण्डात् एतत् आस्वाद्य शनैः शनैः उदेति, यथा बीजात् अंकुरः, पत्रम्, लता, पुष्पं, फलञ्च जायन्ते। जीवः केवलं स्ववासनासारं अन्तः पश्यति; अत्र स्वप्नोपमा, इदं च जगत् दीर्घस्वप्नवत्। हे राम, प्रतिजीवम् एव स्वस्य अन्तरङ्गे संसारवनं पृथक् अनुभवति, यथा रात्रौ स्वप्ने स्वयमेव सेनान्यः पुरुषाणां जालं स्पष्टं पश्यति। एषा संसारसमूहः परस्परं स्वयमेव संमिलति—अथवा न; चेत् न भवति, तर्हि तत्त्वेन मे ब्रूहि। मलिनं दुर्बलं चित्तं संयोगाय न युक्तम्, यथा अनुष्णलोहं लोहेन न संलीयते, शुद्धं तु तप्तं लोहं संलीयते। शुद्धचित्तसाराणि परस्परं संयुञ्जते, यथा समजातीयानि जलानि संलीयन्ते, न तु व्यवहितानि। चित्तस्य शुद्धता एव वासनारहितता, एकरूपा अननुभवस्थितिः; तस्मात् सुषुप्तेः स्थितेः, प्रमोदेन जाग्रतः, सूक्ष्मकारणप्रवृत्त्या, परस्परसंगः जायते। सर्वेषां जीवेषु क्रियाव्युपशमौ सूक्ष्मभूतग्रहणपूर्वकौ भवतः, सुषुप्त्यवस्थया तत्क्षणात्। ये जीवाः प्रवृत्तिमन्तः, ते सूक्ष्मभूतदशाम् आप्नुवन्ति; तेषां तदैक्येन कल्पितसृष्टीनां परस्परं अनुभवः सञ्जायते। सूक्ष्मभूतैक्यनाड्या विविधाः सृष्टिसञ्चयाः परस्परं मिश्रिताः सघनाः भवन्ति। केचित् पृथगवस्थायां स्थित्वा पृथग्विलीनाः, केचित् परस्परं संमिल्याण्डानि सृजन्ति। यत्र सहस्रशः ब्रह्माण्डानि प्रत्येकं प्रत्येकस्य मध्ये, अनासक्तानि तिष्ठन्ति, तत् ब्रह्मवृक्षः कथ्यते। यद् अन्येन न संलीयते, सघनत्वं प्राप्त्वा, तत्रैव स्थितं यदस्ति तदेव पश्यति, अन्यन्न पश्यति। वर्तमानकल्पनाबलात् जीवसमूहाः परस्परं संमिल्य, सृष्टिप्रपञ्चानां निबद्धं रूपं निर्मिमीत। देहस्य सत्त्वं दृढं, देहाभावः विस्मृतः, देहाभिमानात्, चिदाकाशे स्वात्मविस्मरणात्। यथा शुद्धः प्राणो अन्यस्य प्राणेन आहतः, तस्य राज्यं जानाति, तथा मानवेषु स्थितं जगत् ज्ञायते। सर्वेषां जीवेषु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्याः त्रयः आत्मभावाः लभ्यन्ते; अत्र देहः कारणं न। एवम् आत्मनि जीवत्वबुद्धिः त्र्यवस्थोद्भवा, देहभाववत् इह तरङ्गवत् उष्णोदके च सञ्चलति। चैतन्यांशनिकेतनं प्राप्त्वा, सुषुप्त्याः प्राग्वर्त्मनि स्थितः, जाग्रदात्मा निवर्तते, मोहितात्मा सृष्टौ प्रवर्तते। यदा स्वभावशुद्धिः जायते, तदा मैत्री प्रकाशते; सा द्वयैक्यरूपा, परस्परप्रियचिह्नेन प्रकाशितम्। केचित् मूढात्मानः सुषुप्त्युत्थिताः, स्वसृष्टिजगत्कर्तारः भवन्ति; चैतन्यव्यापित्वात्, अपरः परसृष्ट्या नीयते। प्रतिसृष्टौ विशेषरूपाणि सन्ति, तत्रैव मध्ये मध्यसृष्टयः; तासु अन्तःस्रोतांसि सृष्टीनां, कदलीस्तम्बपर्यायवत्, वर्तन्ते। सृष्टौ अन्तःसृष्टिपूर्णता कदलीपत्रसञ्चयवत्; ब्रह्ममण्डपः शीतलस्वभावः कदलीपत्रवत्। यथा कदल्यां शतानि पत्राणि सन्ति, न तु भेदः, तथा ब्रह्मणि शतसृष्टिषु न भेदः। यथा बीजात् फलं जायते, तद्रसेन बीजं पुनः भवति, तथा ब्रह्म मनः भूत्वा, प्रबोधेन पुनः ब्रह्मैव भवति। बीजं फलं कारणं सन् फलरूपं प्रसारयति; जीवः ब्रह्मकारणः सन् जगद्रूपं प्रसारयति। तत्त्वस्य कारणं किमिति न पृच्छेत्, तस्य स्वरूपं अविभक्तम्; तस्मात् परं किञ्चिद् वक्तुम् न युज्यते। न च तस्मिन् सर्वेऽपि अभावे अभावः कथ्यते; कारणरहिते न कारणं न पूर्वं नापि आदिकारणं विद्यते। बीजं स्वस्वरूपं त्यक्त्वा फले दृश्यते; ब्रह्म स्वस्वरूपं त्यक्त्वा फले च बीजे च प्रतिष्ठितम्।