यथा भ्रगुपुत्रे स्वयमेव अयं मोहः उत्पन्नः, एवं प्रत्येकस्य जीवस्य विषये अपि तस्यैव दृष्टान्तः प्रवर्तते। यथा बीजं स्वयम् अङ्कुरं पत्रं चादि उत्पादयति, तथा सर्वेषां भूतगणानां मोह-समूहः उद्भवति। यत् किञ्चिदिदं विश्वं दृश्यते, तदेव सर्वं; प्रत्येकं रूपं मिथ्यया जायते, मिथ्यया एव विनश्यति। न हि कस्यचित् जगत् अस्तमिति वा उदेति वा; केवलं एषा माया, व्यर्थं विस्तारमुपैति। यथा अयं विश्वाण्डः स्वप्रत्ययेन दृश्यते, तथा अन्येषां सहस्रशः अदृष्टानि विश्वानि सन्ति। यथा स्वप्ननगरस्य कल्पितनगरस्य च क्रियाः अन्योन्यं न दृश्यन्ते, एवं संसारमोहस्य चक्राणि पृथक् पृथक् एव। एवं मनःकल्पितानि गगननगराणि सन्ति; तानि सन्ति, किन्तु केवलं ज्ञानचक्षुषा दृश्यन्ते। तथा प्रेताः यक्षाः राक्षसाश्च, तादृशाः एव—सुखदुःखमयैः चिन्मात्रशरीरैः युक्ताः। एवमेव, हे रघुवंशवर्धन, वयं च एते च भूताः स्वस्यैव कल्पनया निर्मिताः, मिथ्यास्तत्त्वेन च सतत्त्वेन च संयुक्ताः। एवं सृष्टिचक्रं प्रवर्तते; न तु वस्तुतः सत्यम्, यतः सत्यम् असत्यम् एव तिष्ठति। एवं, जगत् प्रत्येकस्य जीवस्य मोहवशात् एव उदेति, यथा वसन्तरसः नवाङ्कुररूपेण दृश्यते। सा स्वस्य कल्पना आदौ सुदृढा भवति, यथा दृढनिश्चयेन किमपि परमार्थसत्यमिव स्यात्। मनः प्रत्येकं उद्भवति, स्वस्वरूपे स्थित्वा, इदं तदिति जगद् पश्यन् नश्यति। अभासबलात् वस्तूनि दृश्यन्ति न वा, दर्शनेन; संसारजालं दीर्घस्वप्नः, मनगजस्य पताकया बद्धम्। सत्यविचारात् चैतन्यमेव जगतः स्वरूपम्, जगच्च चैतन्यरूपम्; एकस्याभावे उभयमपि नास्ति। विशुद्धचैतन्ये या प्रतिबिम्बिता, सा एव सत्यम्, यथा शुद्धवस्त्रे कुम्कुमरागः एव लगति। यद् अन्येन न आनाय्यते, तत्र अन्यगुणः एव जायते; यदा चैतन्यं न विचारग्रहेण गृहीते, तदा स्वबोधः एव उदेति। यथा सुवस्त्रे एव हेम्नः स्थैर्यं, न तु मलिनवस्त्रे, तथा एकाग्रदृष्टिः अपवित्रे मनसि न तिष्ठति। यथा मणिं मार्जयित्वा वा ताम्रं यथोचितेन उपायेन, तथा दीर्घाभ्यासेन मनः विशुद्धं भवति। अत्र दृश्ये जगति, या कालक्रियासमूहाः उदयास्तमययुक्ताः, ते कथं विशुद्धे मनसि सन्ति? यथा विशुद्धेन मनसा, पितरौ मातरं च प्राप्तेन, अयं जगद् दृश्यते, तथा तस्मिन्नेव तिष्ठति, यथा मयूराण्डं मयूरस्य अन्तः। स्वभावभाण्डारात्, एतत् स्वाद्यते, अनन्तरं शनैः उदेति—यथा बीजात् अङ्कुरः, पत्रं, लता, पुष्पं, फलम् च। जीवः स्वस्य संस्कारसारं एव अन्तः पश्यति; अत्र दृष्टान्तः स्वप्नः, इदं च जगत् दीर्घस्वप्नः एव। हे राम, प्रत्येकः जीवः आत्मनि एव संसारवनं पृथक् अनुभवति, यथा रात्रौ स्वप्नजालं सेनायाः पुरुषाणां च स्वात्मनि स्पष्टं पश्यति। एषा संसारसमूहः स्वयमेव अन्योन्यं संगच्छति, अथवा न; चेत् न, तर्हि त्वं सम्यक् मे वद। मलिनं दुर्बलं च मनः अन्योन्ययोग्यं न भवति, यथा अयुक्तलोहं न संयुक्ते, तु विशुद्धं तप्तं लोहं संयुक्ते। शुद्धानि मनसां साराणि अन्योन्यं संयुक्तानि भवन्ति; यथा समजातीयजलानि संलिनानि, न तु प्रतिबन्धेन विविक्तानि। मनसः शुद्धिः संस्काराभावः, एकरूपा अनुभवशून्यता; तस्मात् सुषुप्तेः उत्थाने, सूक्ष्मकारणप्रवृत्त्या, अन्यैः सह संयोगः जायते। सर्वेषां जीवेषु, क्रिया निवृत्तिश्च, सुषुप्त्यवस्थया सूक्ष्मभूतप्राप्त्यनन्तरं भवतः। ये जीवाः क्रियायुक्ताः, ते सूक्ष्मभूतदशां प्राप्ताः; तेषां एकत्वेन कल्पितसृष्टयः अन्योन्यं दृश्यन्ते। सूक्ष्मभूतैक्यनाड्या, सृष्टिसमूहाः अन्योन्यं संमिश्र्य, सघनाः भवन्ति। केचन पृथगवस्थायाम् एव स्थिताः, पृथक् लीनाः; केचन अन्योन्यं संयुक्ताः, विश्वाण्डानि अपि निर्मितवन्तः। यत्र सहस्रशः विश्वाण्डानि, एकस्मिन्नेकस्मिन्, अन्योन्यसंयुक्तानि न, तद् ब्रह्मवनम् इति कथ्यते। यत् अन्येन न संयुक्तम्, सघनत्वं प्राप्त्वा, तत्र स्थापितं एव पश्यति, न अन्यत्। वर्तमानकल्पनाबलात्, जीवसमूहाः अन्योन्यं संलिन्य, सृष्टिप्रपञ्चं स्थापयन्ति। देहस्य स्थितिः दृढा, देहाभावः विस्मृतः, देहाध्यासात् च, चैतन्यकाशे आत्मविस्मरणात्। यथा शुद्धः प्राणः, अन्येन प्राणेन आहतः, तस्मिन्राज्यं जानाति, तथा मानवेषु स्थितानि लोकानि ज्ञायन्ते। सर्वेषां जीवेषां, जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्याः आत्मनः अवस्थाः प्राप्यन्ते; अत्र देहः कारणं न। एवं त्रिविधचेतन्यावस्थाजन्यः आत्मनिवासबुद्धिः, अत्र देहभावेन चलति, यथा उष्णोदके तरङ्गगतिरेव। चेतनास्फुलिङ्गस्थानं प्राप्त्वा, सुषुप्तिद्वारे स्थित्वा, प्रबुद्धात्मा निवर्तते, मोहात्मा सृष्टौ प्रवर्तते।