चिरकालवियोगात् यथा युग्मं चक्रस्य, पुनः संयुक्तं भवति, तथा मेघः शिखिन्याः गाढमासारेण बन्धं यथा सम्पद्यते, तद्वद्। तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा, दीर्घकालकामनायाः योग्यं तं वृत्तान्तं श्रुत्वा, स बुद्धिमान् उत्थितः। तत्रैव तौ द्विजदेहं समाहित्य भस्मीकृतवन्तौ; कः हि लोके उचिताचारं नानुसरति? तस्मिन् विशुद्धवनान्तरे, भ्रुगुः भर्गवश्च, तपसा दीप्तिमन्तौ, आकाशे चन्द्रसूर्याविव स्थितौ। ज्ञात्वा ज्ञेयम्, जीवन्मुक्तौ, जगत्त्रयस्य गुरू, तौ स्थानकालपरिस्थितिस्रोतसि सहजं स्थिरं च तपः कुर्वन्तौ विचरन्तौ। कालान्तरं शुक्रः दैत्यगुरुत्वं प्राप्तवान्, भ्रुगुः स्वे शुद्धे स्थाने स्थितः। शुक्रः तत्र प्रथमं तस्मात् परमावस्थात् जातः, स्मृतिव्यत्ययेन स्वयम् अन्येषु अवस्थासु पतितः। आदौ भर्गवस्य विशुद्धमनः ब्रह्मावस्थात् उत्पन्नम्, अन्यजन्ममलरहितम्। यदा सर्वकामाः शान्ताः मनः च शुद्धम्, तदा या अवस्था सत्त्वमिति कथ्यते; एषा निर्मलचेतनास्वरूपा। यद् मनः शुद्धसत्त्वमूलम् यत् चिन्तयति, तत् शीघ्रं सिध्यति, यथा समुद्रजलराशौ प्रवाहः स्वयमेव जायते। यथा भ्रुगुपुत्रस्य भ्रमः स्वयमेव उत्पन्नः, तथा प्रत्येकस्य जीवस्य भ्रुगुपुत्रस्य दृष्टान्तः स्यात्। यथा बीजं स्वस्य अंकुरं, पत्रं, इत्यादि जनयति, तथा सर्वजीवसमूहस्य मोहमालिका उत्पद्यते। यदिदं विश्वं दृश्यते, तत् सर्वं तद्वत्; प्रत्येकं प्रपञ्चप्रादुर्भावः मिथ्या उत्पद्यते, मिथ्या च लीयते। न हि लोके कस्यापि उदयास्तमयौ स्तः; एषा केवलं माया, व्यर्थं विस्तारिणी। यथा स्वदृष्टौ विश्वाण्डं दृश्यते, तथा अन्येषां अपि अदृष्टानि सहस्राणि विश्वानि सन्ति। यथा स्वप्ननगराणां कल्पितनगराणां क्रियाः परस्परं न दृश्यन्ते, तथा लोके भ्रमचक्राणि पृथग् पृथग्। एवं कल्पनया आकाशनगराणि सन्ति; तानि केवलं ज्ञानचक्षुषा दृश्यन्ति। यथा प्रेताः, यक्षाः, राक्षसाः, तादृशाः; तेषां देहाः चिन्तामात्रमयाः, सुखदुःखमयः। एवं हे रघुनन्दन, वयं च अन्ये च सर्वे स्वकल्पनारूपाः, मिथ्यास्तत्त्वसतत्त्वयुक्ताः। एवं सृष्टिचक्रं विद्यते, तद्वस्तुतः न सत्यम्, यतः तदसत्यमेव सत्यम्। एवं प्रत्येकस्य व्यक्तेः विश्वं केवलं भ्रान्तिरूपेण उत्पद्यते, यथा वसन्तरसः नवपल्लवस्वरूपेण दृश्यते। प्रथमकल्पना आत्मनः दृढं संस्थिता भवति, यथा दृढनिश्चयेन किञ्चित् परमसत्यं कल्प्यते। मनः व्यक्तिपरं स्वस्वरूपे स्थितम्, जगत् इदं वा तद्वा पश्यति, अन्ते नश्यति। यथा दृश्यतया वस्तूनि सन्ति वा न सन्ति, तद् दृश्ये निर्भरम्; विश्वजालं दीर्घस्वप्नः, मनमहिपाशबद्धम्। वस्तुतः चेतना एव विश्वस्य सत्त्वम्, विश्वसत्त्वम् च चेतनया निर्मितम्; यदा किञ्चिद् नास्ति, तदा उभयमपि नास्ति—सत्यविचारात् एषा सिद्धिः। शुद्धचेतनायां यः प्रतिबिम्बः दृश्यते, स एव सत्यम्; यथा केशररङ्गः निर्मले वस्त्रे एव लग्नः। यदा किञ्चिद् अन्येन न आनयते, तदा भिन्नगुणः उत्पद्यते; यदा चेतना चिन्ताभिः न गृहीता, तदा स्वचेतनत्वं प्रकटते। यथा सुवर्णं मलिनवस्त्रे न स्थिरम्, तथा एकाग्रदृष्टिः मलिनमने न स्थिरा। यथा रत्नस्य मार्जनात्, ताम्रस्य युक्तोपायेन, तथा दीर्घाभ्यासेन मनः शुद्धं भवति। दृश्ये विश्वे, यद् केवलं आभासरूपम्, तत्र कालकर्मक्रमाः उदयास्तमययुक्ताः; शुद्धमने तेषां कः अस्तित्वम्? यथा शुद्धमनः पितृमातृपरम्परया विश्वं पश्यति, तथा तत्र एव तदस्ति, यथा शिखिन्याः अण्डं शिखिन्यां एव। स्वस्वभावनिधेः तद् आस्वाद्य, क्रमशः उत्पद्यते—यथा बीजात् अंकुरः, पत्रं, लता, पुष्पं, फलम्। जीवः स्वभावरूपं तदन्तः अनुभवति; दृष्टान्तः स्वप्नः, विश्वं दीर्घस्वप्नः। हे राम, प्रत्येकः जीवः स्वयमेव संसारवनं अन्तः अनुभवति, यथा रात्रौ स्वप्नजालं सैन्यपुरुषादिकं स्पष्टं पश्यति। एषा संसारसमूहः स्वयमेव परस्परं संधत्ते—वा न; यदि न, तदा त्वं मे सम्यक् कथय। अशुद्धं दुर्बलं मनः परस्परसंयोगाय अर्हति न, यथा अनुष्णं लोहं लोहे न मिलति, शुद्धं तु उष्णं लोहं लोहे मिलति। शुद्धानि मनसाम् साराणि परस्परं मिलन्ति; यथा समानजलानि एकत्र मिलन्ति, न तु यानि बाधाभिः पृथग्। मनः शुद्धता तु वासनारहितता, एकावस्था अनुभवशून्यता; तस्मात् सुषुप्तावस्थायाः जागरणे, सूक्ष्मकारणक्रियया, अन्यैः सह संयोगः जायते। उभयम्—क्रिया च निवृत्तिः—सुषुप्त्याः पश्चात् सूक्ष्मतत्त्वप्राप्त्याः पूर्वं, सर्वजीवेषु, तत्क्षणमेव स्यात्। ये जीवाः क्रियायुक्ताः, ते सूक्ष्मतत्त्वावस्थां प्राप्तवन्तः; तेषाम् एकत्वेन, परस्परं कल्पितसृष्टिं अनुभवन्ति।