तदा स ब्राह्मणदेहः, मुखाङ्गुलिपाण्डुरः, कम्पमानः शीघ्रं भूमौ पतितः, छिन्नमूललता इव। तस्मिन्नन्तरे महर्षिः स्वपुत्रदेहमाविश्य, मन्त्रैः कमण्डलुजलेन च पुनरुत्थानप्रक्रियामकरोत्। ततः सर्वे तस्य तन्वीस्य नाड्यः पूर्णाः सञ्जज्ञिरे, वर्षाकाले सलिलपूर्णा नद्याः कन्दराः इव दीप्तिमन्तः। सा अपि वर्षे पद्मवद्वा, वसन्ते नूतनलता इव वा, पूर्णत्वमासाद्य प्राणशक्तिम् प्रस्फुरन्ती बभूव। ततः शुक्रः शुक्रः प्राणेन नीतः समुत्थितः, यथा मेघः रसेन वायुसंयोगेन पूर्णत्वमाश्रित्य स्फुरति। स च निर्मलरूपः, नूतनजागृतमेघः पर्वतम् आद्येन गर्जितेन प्रणमति इव, पितरं विनीतः प्रणनाम। अथ पिताऽपि तस्य पूर्वतनदेहमाक्रान्तवान्, स्नेहेन हृदयमृदुलीकृत्य, यथा वर्षमेघः चिरकालं पर्वतपृष्ठमालिङ्गति। भ्रुगुः स्नेहेन पूर्वतनतनुं दृष्टवान्—‘एषा मम जातिः’ इति भावः, प्राज्ञानपि गृह्णाति। तस्मिन्नपि क्षणे, ‘एष मे पुत्रः’ इति स्नेहः भ्रुगुमप्याविशत्; यावत्स्वरूपं तिष्ठति, तावद् ‘मम’ इति भावोऽपि तिष्ठति। ततः तौ पितापुत्रौ बभूवतुः, परस्परं तेजसा वर्धयन्तौ, यथा सूर्यः पद्मसरो वा रात्र्यन्ते प्रमोदन्ते। युगलचक्रवत् दीर्घवियोगानन्तरं संयुक्तौ, वर्षबन्धनसम्बद्धौ मयूरमेघाविव। तत्र किञ्चित्कालं स्थित्वा, तस्य दीर्घकालाभिलषितस्य वृत्तान्तस्य मध्ये, स मुनिः समुत्थितः। तौ सह तत्र द्विजदेहं भस्मीकृतवन्तौ; कः हि लोके सम्यकाचारं नानुसरति? एवं तस्मिन्पवित्रे वने भ्रुगुभार्गवौ तपसा दीप्तिमन्तौ बभूवतुः, यथा दिवि चन्द्रसूर्यौ। ज्ञेयमेव ज्ञात्वा, जीवन्मुक्तौ, लोकाचार्यौ, देशकालपरिस्थितिवेगेषु सुलभनियमतपसा विचरन्तौ। अनन्तरं कालेन शुक्रः असुराचार्यपदमवाप्तवान्, भ्रुगुः स्वे निर्मलस्थाने तिष्ठन् अवातिष्ठत्। शुक्रः, स एव, तस्मात्परमपदात् प्रथमं जातः, ततः स्वस्मृतिविभ्रमात् बहुषु अवस्थासु पतितः। आदौ तु तच्छुद्धं भर्गवस्य मनः ब्रह्मभावात् उत्पन्नम्, अन्यजन्ममलरहितम्। सर्वेषु कामेषु शान्तेषु, मनसि शुद्धे, या स्थितिः सा सत्त्वमिति कथ्यते, सा निर्मलचेतनासंज्ञा। यत्किमपि शुद्धसत्त्वस्वरूपं मनः चिन्तयति, तत्सर्वं शीघ्रमेव सिध्यति, यथा समुद्रतोयेषु चक्रवातः जायते। यथा भ्रुगुपुत्रस्य अयं मोहः स्वयमेव उत्पन्नः, तथैव प्रतेकस्यापि तद्वद्भावः स्यात्। यथा बीजं स्वयमेव अङ्कुरपत्त्रादीनि सृजति, तथैव सर्वसत्त्वानां सम्मोहसमूहः उत्पद्यते। यदिदं विश्वं दृश्यते, तदेव सर्वं; प्रत्येकमपि रूपं मिथ्यैव जायते, मिथ्यैव लीयते। न हि लोके कस्यचित् सृष्टिः वा लयः, केवलं माया, व्यर्थं विस्तरति। यथा स्वप्रत्यये विश्वाण्डं दृश्यते, तथा अपरस्यापि सहस्रशः अदृश्यानि विश्वानि सन्ति। यथा स्वप्ननगराणां कल्पितनगराणां च क्रियाः परस्परं न दृश्यन्ते, तथा लोकेऽपि भ्रमचक्राणि पृथक्कृत्वा वर्तन्ते। एवं खलु आकाशे नगराणि कल्पनया निर्मितानि, तानि केवलं ज्ञानचक्षुषा दृश्यन्ते। तथा भूतयक्षराक्षसाः तादृशाः एव—ते केवलं चिन्मात्रदेहाः, सुखदुःखसम्पादिताः। एवं, हे रघुनन्दन, वयं च एते च सर्वे स्वकल्पनामात्ररूपिणः, मिथ्यास्तत्त्वयोरपि स्वरूपसम्पन्नाः। एवं सृष्टिचक्रं तादृशमेव अस्ति, न हि वस्तुतः सत्यम्; असत्ये एव तस्य स्थितिः। तस्मात् प्रत्येकस्य व्यक्तेः लोकेऽयं मोहमात्रः, यथा वसन्तरसः नूतनाङ्कुररूपेण दृश्यते। एषा आत्मनः प्रथमा कल्पना दृढनिश्चयेन सुप्रतिष्ठिता, यथा कश्चित् वस्तु परमसत्यरूपेण धृढं गृह्यते। मनः प्रत्येकं उत्पद्य, स्वस्वभावे स्थित्वा, इदं तदिति लोकं पश्यति, अन्ते लीयते। रूपस्य प्रभावेन वस्तूनि सन्ति वा न वा, इति दृश्यते; लोको दीर्घस्वप्नजालम्, मनोगजपाशबद्धम्। नूनं चेतनैव लोकरूपम्, लोकसत्त्वं च चेतनारूपम्; एकस्याभावे उभयोरपि अभावः, एषा यथार्थविचारेण निश्चितम्। यच्च निर्मले चैतन्ये प्रतिबिम्बं दृश्यते, तत् सत्यमेव, यथा कुङ्कुमरागः निर्मलपटे एव लग्नः। यदा किञ्चिदन्येन नानायते, तदा भिन्नगुणः जायते; यदा चेतना न विचारैः गृहीता, तदा स्वसंवित् प्रकाशते। यथा सुवर्णं मलिनवस्त्रे न तिष्ठति, तथा एकाग्रदृष्टिः कलुषिते मने न तिष्ठति। यथा रत्नस्य मर्दनात् वा यथोचितेन ताम्रस्य, तथा दीर्घनियमाभ्यासेन मनः शुद्ध्यति। दृश्यरूपे लोके, कालक्रियावली उदयास्तमयसमेता जायते, निर्मले मनसि तस्याः कथं सत्ताऽस्ति?