सर्वं भुक्तं, सर्वं कृतं, सर्वं दृष्टं—यद्वा रम्यं यद्वा अरम्यं—न किञ्चिद् अवशिष्टम् अस्ति, इति भर्गवः आत्मानुभवेन विवेचयन् अवदत्। यद् ज्ञेयम्, तत् ज्ञातम्; यद् द्रष्टव्यम्, तत् दृष्टम्; क्लान्तः चिरम्, विश्रान्तिम् उपलभ्य, मोहः अपगतः। ततोऽसौ प्रियायाम् उवाच—उत्तिष्ठ, प्रिय, गच्छावः, मन्दरगिरौ यत् शरीरम् शुष्कं तृणवेलायाः इव स्थितम्, तद् पश्यावः। अत्र मम न किञ्चिद् इच्छितम्, न च किञ्चिद् वर्जनीयम्; केवलम् दैवक्रीडाम् पश्यन् विचरामि। किमर्थम् सत्प्रियं सत्कृत्यं सत्पुरुषैः अनुयोज्यम्? यानि मत्सम्मतानि, तानि स्वभावतः सन्ति; अहम् केवलम् स्वाभाविकम् आचारम् आचरामि। ततः क्रमशः आकाशम् आरोह्य, मेघछिद्राणि अतीत्य, सिद्धपथेन मन्दरं सुवर्णगुहां प्राप्तवन्तः। तस्य शैलस्य अधः क्षेत्रे भर्गवः शुष्कं शरीरम् अपश्यत्, यद् पूर्वजन्मनः उत्पन्नम्, तद् ताजिलैः पत्रैः आच्छादितम्। सः प्रियायाम् उवाच—एषा तनुः, या त्वया कदाचित् रम्यैः सुखैः पालिता। एषा मद्यपः तनुः, यस्यै शीतशय्या मेरुगिरिकाननस्य मन्दारपुष्पसमूहैः कृताः। एषा मद्यपः तनुः, या दिव्यस्त्रीसमूहैः क्रीडिता, अधुना भूमौ सर्पणजीवमुखैः दग्धा। एषा मम तनुः, येन नन्दनवनान्तरेषु दीर्घं क्रीडितम्; अधुना शुष्कास्थिपञ्जरम् अभवत्। दिव्यस्त्रीभिः सङ्गमेन, परमसुखे मनः मग्नम्; अधुना तद् चिन्तनम् वियुक्तम्, शरीरम् शुष्कम्। तानि विविधानि सुखानि, तानि विभिन्नानि अवस्थाः, तेषु चिन्तनबन्धनात्, अधुना शरीरम् शान्तम् किम्? हन्त, शरीर, क्व पतितम्? तपशुष्कतया कष्टम्; अधुना अस्थिपञ्जरम्, चिन्तनम् जनयति। एषा तनुः, येन सुखेषु रमितम्, अधुना अस्थिपञ्जरम्, भयम् जनयति। यदा काकलिकास्त्रकसमूहः कण्ठे भूषणम् आसीत्, अधुना तत्र विप्राणि विवरम् कुर्युः। यस्य तनुः सुवर्णदीप्त्या रम्यस्त्रीणाम् आकर्षणम् आसीत्, अधुना अस्थिपञ्जरम्, उपहास्यं जातम्। पश्य, मुखम् विवृतम्, त्वचा तपशुष्का; वन्यपशवः अस्थिपञ्जरस्य भीषणमुखम् दृष्ट्वा बिभ्यति। अत्यन्तशुष्कतया, शवबिलम् सूर्यकिरणैः प्रकाशितम् इव, विवेकस्य रूपम्। शुष्कं शरीरम् वनान्तरे सुप्तम्, तस्य शून्यता यः पश्यति, तस्य वैराग्यम् जनयति, आकाशे लम्बितम् इव। शब्दरूपरसस्पर्शगन्धलोलुप्त्या विमुक्तम्, शरीरम् मन्दरे समाहितम् इव स्थितम्। यदा मनः-भूतप्रेतः शान्तः, शरीरम् तादृशं सुखम् अनुभवति, यद् राज्येन अपि न लभ्यते। पश्य, अहम् पूर्णरूपेण विश्रान्तः, सर्वजिज्ञासा नष्टा; शरीरम् सुखेन स्थितम्, कल्पनाजालात् मुक्तम्। शरीरवृक्षः, चञ्चलमनः-वानरः द्वारा विक्षिप्तः, तादृशं बलम् यत् स्वमूलम् अपि छिनत्ति। मनःदुर्भाग्ये मुक्तम्, शरीरम् गजमेघसिंहविप्रयोगः न अनुभवति; परमसुखे स्थितम्। मनःशून्यावस्था, शरदादित्यः इव तृष्णामोहमण्डलम् नाशयति; तस्यातिरिक्तम् जीवेषु अन्यः हितम् न पश्यामि। ये महान्तः शान्तचित्ताः मनःशून्यताम् प्राप्ताः, ते सुखानां भोगानां परमसीमाम् प्राप्तवन्तः। भाग्येन, अहम् वनान्तरे एतत् शरीरम् पश्यामि, सर्वदुःखावस्थाभिः विमुक्तम्, पूर्णशान्तम्, ज्वररहितम्, मनःशून्यावस्थायाम् स्थितम्। भगवन् धर्मज्ञ, तस्य काले भर्गवः बहूनि शरीराणि पुनः पुनः भुक्तवान्। महर्षे, भृगुणा उत्पन्नस्य तस्य शरीरस्य, किम् आश्चर्यम् वा शोकः वा अभवत्? राम, शुक्रस्य सूक्ष्मरसः, जीवभावम् प्राप्त्वा, कर्मरूपम् स्वीकृत्य, भृगुतः भर्गवस्वरूपेण अभवत्। सः रसः, प्रथमम् परमावस्थया युक्तः, आकाशतत्त्वम् प्राप्तवान्; वायुनाः विक्षिप्तः। प्राणापानप्रवाहेन भृगुहृदयं प्रविश्य, क्रमशः शक्तिम् प्राप्त्वा, उषणाः (शुक्रः) शरीरम् अभवत्। ब्राह्मणसंस्कारैः युक्ता, सः पितुः पुत्रेषु श्रेष्ठा अभवत्; कालक्रमेण शुष्कास्थिपञ्जरावस्थाम् प्राप्ता। यदा ब्राह्मणस्य तद् शरीरम् प्रथमम् त्यक्तम्, तदा शुक्रः तस्याः शोकम् अकरोत्। रागविवर्जितः, इच्छारहितः, ब्राह्मणरूपधारी, शुक्रः स्वशरीरम् शोकयामास; एषा देहिनां स्वभावः। तस्य शोकप्रदर्शनात्, बुद्धिमन्तः मध्ये देह-देहिनोः भेदः वैराग्यस्थापनार्थम् प्रदर्शितः। एषा देहगतिः, पण्डितस्य वा मूढस्य वा, यावत् जीवः अस्ति; यथा लोके, शक्त्यशक्त्यनुसारम् आचारः प्रवर्तते। ये पदार्थस्वरूपम् जानन्ति, ये च मूढाः पशुवत् आचरन्ति, तावुभौ लोकव्यवहारे जालस्थपद्मवत् स्थितौ। मूढस्य आचारः यथा, तथा पण्डितस्य अपि; केवलम् संस्कारभेदः बन्धनमुक्त्योः कारणम्।