तयोः तेजोमययोः चरणाभ्यां, महद् दीप्त्या युक्ताभ्यां, भूमिर् इयं पाविता—यथा चन्द्रसूर्यौ व्योमं विशुद्धयतः। तत्र, उक्त्वा एवम्, भृगुः स्वस्य पूर्वजन्मनः पुत्रं प्रति अब्रवीत्—"स्वं स्मर; त्वम् उत्तिष्ठसि, न मूढः, रघुवंशश्रेष्ठः।" भृगुणा जागरितः सः क्षणं स्वपूर्वजन्मस्थितिं स्मृत्वा, ध्यानाभ्यां नेत्रे प्रसार्य। ततः, विस्मयदीप्तमुखः, हृष्टहृदयः, वाक्यं विवेकेन शनैः उवाच—"जयति सततक्रियाशक्तिः परमात्मनः, यस्य आज्ञया भोगपूर्णं विश्वचक्रं प्रवर्तते।" "मम पूर्वजन्मानि अनन्तानि, अज्ञातानि; तानि अवस्थाः, स्वस्वानुभवयुक्ताः, यथासम्भवम् स्मृताः। अनेकानि कृत्याणि, अद्भुतानि भाग्यानि, विविधावस्थाफलानि, कल्पान्तपर्यन्तानि अनुभूतानि। धनार्जनस्य कठोरयुद्धानि, मोहानि अपि दृष्टानि; दुःखरहितः, मेरुशिखरेषु अपि चिरं विचरितम्। मन्दाकिन्याः तटे, देवाः सुरपुष्परञ्जितं सुरपादपकुसुमरक्तं सुरसुगन्धं क्षीरं, विविधभक्ष्यैः सह, पीतवन्तः। कल्पवृक्षवनान्तरे, सुवर्णलतापुष्पसंपन्ने, दीर्घतालवृक्षेषु, मेरुशिखरे, दिव्यवृक्षच्छायापुष्पभूषिते, विचरन्ति। न किञ्चिद् अप्राप्तम्, न किञ्चिद् अकृतम्, न किञ्चिद् अदृष्टम्—शुभं वा अशुभं वा। यद् ज्ञातव्यं तत् ज्ञातम्, यद् द्रष्टव्यं तत् दृष्टम्, अन्वर्थम्; दीर्घकालपरिश्रान्तः विश्रान्तिं प्राप्तः, सर्वमोहः नष्टः।" "उत्तिष्ठ प्रिय, गच्छावः, यः शरीरः मन्दरशिखरे शेषः, शुष्कः वल्कलवत् तिष्ठति, तं पश्यावः। अत्र मम न किञ्चित् इच्छितम्, न च किञ्चित् वर्जनीयम्; केवलं भाग्यविलासं पश्यन् विचरामि। किम् कारणम्, यद् आर्यजनप्रियं, तत् अनुवर्तनीयम्? यानि मत्सम्मतानि तानि सन्तु; स्वभावाचरणं एव करोमि।" ततः शनैः आकाशं समारुह्य, मेघछिद्रैः गच्छन्तौ, सिद्धपथे मन्दरं सुवर्णगुहाशिलं प्राप्तवन्तौ। तस्य शिखरे अधः, भृगुः किञ्चन शुष्कं शरीरं दृष्टवान्, यः पूर्वजन्मोत्थम्, तृणैः आवृतम्। सः उवाच—"प्रिय, एतत् कृशं शरीरम्, यद् त्वया सुखैः लोलैः उपभुक्तम्। एषः मत्तः शरीरः, यः मेरुवनभूमौ मन्दरपुष्पशय्याः सुखैः उपनिपातः। एषः मत्तः शरीरः, यः देवस्त्रीगणैः आलिङ्गितः, अधुना भूमौ, कीटमुखैः दष्टः। अस्य शरीरस्य सह, नन्दनवनान्तरे चिरं क्रीडितम्; अधुना शुष्कास्थिस्वरूपः। दिव्यस्त्रीसङ्गात्, परमसुखे मनः मग्नम्; अधुना तद्भावविहीनम्, शरीरं शुष्कम्।" "विविधास्व् अवस्थासु, सुखेषु, तैः भावैः बद्धः, किम् अधुना शान्तः, शरीर? हा शरीर, कं स्थानं प्राप्तः, तपःशुष्कतायाम्? अधुना अस्थिस्वरूपः, दुःखिनः, मननं जनयति। अस्य शरीरस्य सह, सुखे रमितम्; अधुना अस्थिस्वरूपः, भयम् जनयति। यदा तारागणमालासदृशः हारः वक्षसि आसीत्, तत्र अधुना पश्य, व्यालाः तत्र विवरं कुर्युः। यस्य शरीरस्य सुवर्णदीप्तिः स्त्रीणां आकर्षणम् आसीत्, अधुना अस्थिस्वरूपः, उपहास्यः।" "पश्य, मुखं विवृतम्, तपःशुष्कत्वात् त्वचा, वन्यजीवाः अस्थिमुखं दृष्ट्वा भीता। पश्य, तीव्रशुष्कत्वात्, उदरगर्तः सूर्यरश्मिवद् प्रकाशते, विवेकसदृशः। शुष्कं शरीरं, वनमध्ये शयितम्, यः शून्यतया वैराग्यं जनयति, आकाशे निलम्बितमिव। शब्दरूपरसस्पर्शगन्धेभ्यः मुक्तः, शून्यसमाधिसदृशं, शरीरं पर्वते विश्रान्तम्।" "यदा मनोभूतपिशाचः शमितः, शरीरं तादृशं सुखम् अनुभवति, यद् लोकराज्ये अपि न लभ्यते। पश्य, सर्वजिज्ञासा नष्टा, विश्रान्तः, शरीरं सुखेन शयितम्, कल्पनाजालात् मुक्तम्। शरीरवृक्षः, चञ्चलमनःकपिना कम्पितः, स्वमूलानि अपि छेदयति। मनोविपत्तेः मुक्तः, शरीरं न गजमेघसिंहविलासं अनुभवति; परमसुखे स्थितम्। न मनःसदृशं, यद् शरद्सूर्यः तृष्णामोहमलिनिम् अपोहति, तत् जीवेषु अन्यत् हितं न पश्यामि। यः महात्मा शान्तचित्तः, अमनःस्थितिं प्राप्नोति, सः परमसुखानन्दपर्यन्तं प्राप्तः।" "भाग्येन, वनमध्ये एतत् शरीरं पश्यामि, सर्वदुःखावस्थात् मुक्तम्, पूर्णशान्तम्, अमनःस्थितौ स्थितम्। हे धर्मज्ञ, तेषु दिव्येषु दिनेषु, भृगुणा बहूनि शरीराणि पुनः पुनः उपभुक्तानि। हे मुनि, भृगुत्पन्ने तस्मिन् शरीरे, किम् अद्भुतं वा शोकं वा अभवत्?" एवं तयोः संवादः, पूर्वजन्मानुभवस्मरणं, शरीरवैराग्यदर्शनं, तथा परमशान्तिसिद्धिः, श्रद्धया, सौम्यभावेन, यथाक्रमं प्रवृत्तम्।