ब्रह्मादारभ्य तृणपर्यन्तं सर्वे भवन्ति, यथा वायुः स्वगत्याः सहितः सञ्चरति, तथा एते प्रमोदन्ते, निगृह्णन्ति, शुष्यन्ति, हृष्यन्ति च। तेषामेकांशः परमशुद्धाः, यथा हरिः हरः चान्ये; अपरांशः स्वल्पमोहयुक्ताः, यथा सर्पाः, मनुष्याः, सुरगणाः। केचन गाढमोहसमाविष्टाः, यथा वृक्षाः तृणानि च; केचिदज्ञानविमूढाः कृमिकीटकदशां प्राप्ताः। केचिद् दूरं तृणवत् वह्यमानाः ब्रह्मणः महतोऽर्णवात्, यथासर्पमनुष्यादयः, न तु यथोचितां दशां प्राप्ताः। केचिदेव तीरमात्रावलोकनसमये क्लान्तिमुपगच्छन्ति; जाताः अजाता वा मृत्योरजरशृङ्गैः निपातिताः। अन्ये तु ब्रह्मस्वरूपस्य महतोऽर्णवस्य मध्यभागं प्राप्ताः, तं तीरं गताः, शोकारहिताः, हरिब्रह्महरादिभिः सह। केचिदल्पमोहयुक्ताः तस्मिन्नेव ब्रह्मणोऽर्णवे स्थिताः, तत्राश्रिताः, अदृष्टक्लेशरोगनद्याः अपरिस्पृष्टाः। केचिद् उपभोगरूपिण्यः जन्मतरङ्गाः, अन्ये तु अनुभूतजन्मनां तरङ्गसंख्या न गणनीयाः; तमसः प्रभायां स्थितानां भूतानां जीवनं निष्फलम्। केचिदधस्तात् ऊर्ध्वं गच्छन्ति, तथैव अधस्तात् महतीं भूमिम्; केचिद् उन्नतिं प्राप्नुवन्ति, अन्येऽधः पतन्ति। एषा प्रवृत्तिः, सुखदुःखसमन्विता, परमपदस्मरणात् जायते; तस्य परमपदस्य साक्षात्कारात् सा नश्यति, यथा विषवेदनां पक्षिणो नामस्मरणे विनश्यति। मध्ये ये मनोमोहं जित्वा, लोकस्योन्नतिनीचीनि पश्यन्ति, ते यक्षगन्धर्वकिन्नररूपेण मुक्तात्मानः इह सञ्चरन्ति। अन्ये काष्ठभित्तिसमानबुद्धयः स्थैर्यावस्थां प्राप्ताः, तेषां मोहः न क्षीणः—किं तेषां विषये विचारः? अस्मिन्लोके, ये आत्मसाक्षात्काराय प्रवर्तन्ते, तेषां योग्यबुद्धिभिः रचिताः शास्त्राणि प्रवर्तन्ति। येषां तु वृत्तयः सम्यगुत्थिताः, पापकर्मक्षयश्च जातः, तेषां बुद्धिः विशुद्धा, शास्त्रविचाराय प्रवृत्ता। सत्शास्त्रविचारेण मनोमोहः विलीयते, यथा रात्रेः तमः सूर्यस्य गमनेन। यन्मनः न विलीयते, तन्मोहायैव, न तु साक्षात्काराय; यथा तुहिनमिव आवृत्य, प्रेतवद् विचरति। मुनिवर, सर्वेषां भूतानां सुखदुःखयोः पात्रं मन एव, न तु मांसमयः देहः। यदिदं मांसास्थिसंयुक्तं दृश्यते, वस्तुतः मनसः कल्पनैव; देहः न परमार्थतः सत्यम्। हे मुनिवर, यत् तव पुत्रेण मनसा देहेन च कृतं, तत् शीघ्रमेव स प्राप्तवान्; अस्माकं तत्र दोषो नास्ति। यः कश्चन स्ववृत्त्या प्रेरितः कर्म करोति, तत् एव स प्राप्तुमर्हति; अन्यस्य कर्तृत्वं नास्ति। कः खलु अस्मिन्लोके, स्वमनोवृत्त्या अनुगृहीतम् अकर्तव्यं कर्तुं शक्तः? स्वमनोवेगात् स्वर्गनरकयोः भोगाः, तदिच्छाः च, मनस एव प्रवाहः; तेषां परिणामः तु जडता दुःखं च। किमत्र बहु वक्तव्यम्? उत्तिष्ठ भगवन्, यत्र तव पुत्रः स्थितः तत्र गच्छाम। मनस्संयुक्तेन देहेन सर्वं अनुभूय, शुक्रम् क्षणेन सोमरश्मिसंयोगेन सूर्यतेजसि स्थितम्। स प्राणवायुः, मनसा युक्तः, सोमरश्मिपाकफलम् वहन्, वृष्टिवत् सन्, पुरुषे वीर्यरूपे स्थितः। एवं उक्त्वा भगवान् कालः, लोकविहारमिव स्मयमानः, भृगुं हस्तेन जग्राह, यथा सूर्यः रश्मिं गृह्णाति। स सान्त्वयन्, "कथं हि अद्भुतं विधेः विधानम्," इति शशंस, भगवान् भृगुरपि पूर्वाचलाचलादिव सूर्यः उदतिष्ठत्। तौ द्वौ, सहैव प्रकाशरत्नसमौ, तमालवनमध्यस्थे शोभेते, यथा व्योम्नि पूर्णचन्द्रसूर्यौ मेघजलभरितौ संचराय उदितौ। ऋषिणा एवमुक्ते, सायं समभवत्, सूर्यश्चास्तम् अगच्छत्। सभा च, नमस्कृत्य, स्नानाय ययौ, सायंतनरश्मिभिः सह। ते गिरिं अवतीर्य, दिव्यदेहान् महातेजसः ददृशुः, ये नवकनकलतानिकरैः विभूषितेषु काननेषु सुप्ताः। दिव्याङ्गनाः लतानूपुरैरलंकृताः, दोलायाम् उपविशतः, मृगदृष्टिसदृशदृष्टयः, पङ्कजस्मृतिसुन्दरलोचनाः। ते शिलाविभगैः उच्चैः उपविष्टान् सिंहान् अपश्यन्, वीर्यस्वरूपानिव, त्रिलोकीं निर्विकारदृष्ट्या विलोकयतः। नागेन्द्रान् अपि दृष्टवन्तः, येषां हस्ताः ताळलतादण्डेषु स्थिताः, मदमत्ताः, गर्वमिव स्थिताः। चामरांश्च, पुष्परजसा वायुनाऽपि रक्ताङ्गान्, शुभलक्षणैः भूमौ विचलन्तः, शोभमानान् अपश्यन्। भ्रमरांश्च, निरन्तरं पतद्भिः पुष्पवर्षैः निमग्नान्, सर्जखर्जूरशाखासु शरणं यान्तः। वानरांश्च, विकटगमनान्, मणिशिलारागैः मुखवर्णितान्, उच्चैः शब्दं कुर्वतः, फलं परस्परं क्षिपन्तः, नलिनां जयन्तः। शैलशिखरकाननप्रासादांश्च, लतानिच्छन्नान्, यत्र सिद्धपुरुषाः दिव्याङ्गनाभिः मन्दारमाल्यभूषिताः सेव्यमानाः। तत्र खनिजस्तरैः आवृताः, मेघपटैः छन्नाः, जनैः अस्पृष्टाः तटाः अपश्यन्, बौद्धवैराग्यवत्। सरितः, यत्र तरङ्गाः मल्लिकामन्दारगुच्छैः बद्धाः, यथा वारिधरः तान् गृहीत्वा, वसन्तसौगन्ध्यैः शॊभयति। वृक्षांश्च, वायुनाऽपि कम्प्यमानान्, पुष्पभारगुरुशाखान्, मधुप्राप्तौ क्लान्तानिव, भ्रमरैः चञ्चलदृग्भिः घूर्णमानान् अपश्यन्। एवं सन्तः, तत्र तत्र विचरन्तः, विश्वस्य विविधमायामोहविहारं ददृशुः, ब्रह्मणो महदर्णवस्य तीरमिव, सुखदुःखमयां जगद्वृत्तिं विविच्य, आत्मसाक्षात्कारमार्गे प्रस्थिताः।