सर्वेषु लोकेषु कश्चित् दीर्घायुषः, कश्चित् अत्यल्पायुषः, कश्चित् तु स्वस्य शून्यकल्पनया लघुत्वात् तु लघुदेहः उत्पन्नः। संसारस्वप्नकल्लोलमध्ये कश्चित् स्थिरतया स्थितः, कश्चित् तु स्वकल्पनाभिः आहतः, विश्वं स्थिरं न स्यात् इति संशयमुपगच्छति। कश्चित् तु अल्पचिन्तया दुःखदोषैः अभिभूतः, आत्मानं कृशं, दुःखितं, मोहितं इति चिन्तयन् दुःखे स्थिरताम् उपगच्छति। कश्चित् अचलस्थितिम् प्राप्तः, कश्चित् दिव्यत्वम् आगतः, कश्चित् मानवत्वम्, कश्चित् राक्षसत्वम् प्राप्तः। कश्चित् अनन्तकल्पपर्यन्तं संसारस्थः, अन्ये विशुद्धाः परमपुरुषं प्रति गच्छन्ति; ब्रह्मणः समुद्रात् उत्पन्नाः चेतनातरङ्गाः सन्ति, चिन्तननिष्ठाः इति प्रसिद्धाः। आकल्पनया, हे ब्रह्मन्, स्वमनःकल्पनापङ्केन कलुषिताः, 'न वयं ब्रह्म' इति अन्तःश्रद्धया अधो गच्छन्ति। ब्रह्मणः समुद्रे स्थित्वापि, ब्रह्मातिरिक्तस्य अस्तित्वं चिन्तयन्तः, संसारस्य भीषणस्थलेषु मोहिताः भवन्ति। हे मुने, एते विशुद्धब्रह्मचेतनाः, नानाविधेन कलुषेण रहिताः, कर्मणः बीजम् एव; अथवा कर्मैव एतत् इति विद्धि। कल्पनायाः प्रवृत्त्या एव, हे मुने, कर्मबीजमुष्टिः, यः कर्मजालम् घनं करोति, दृढः भवति। अस्मिन् विशालसंसारे, देहिनां पङ्क्तयः तिष्ठन्ति, विचरन्ति, रुदन्ति, हासन्ति च। ब्रह्माद् यावत् तृणपर्यन्तम्, वातस्य गत्याः सदृशम्, हर्षयन्ति, संयमयन्ति, शुष्यन्ति, मुद्यन्ति च। कश्चित् अतिशुद्धाः हरिहरादयः, कश्चित् अल्पमोहिताः सर्पमानुषदेवताः। कश्चित् गाढमोहिताः वृक्षतृणाः, कश्चित् अज्ञानविमूढाः कृमिकीटस्थितिम् प्राप्ताः। कश्चित् तृणसदृशाः ब्रह्मसमुद्रात् दूरम् नीताः, ये सर्पपुरुषादयः, तेषां स्थितिः न प्राप्ता। कश्चित् तीरदर्शनमात्रेण क्लान्ताः, जाताः अजाः च मृत्योर् वृद्धनखैः निमग्नाः। अन्ये ब्रह्मसारसमुद्रस्य मध्ये तीरं प्राप्ताः, शोकविहीनाः, हरिब्रह्महरादिभिः सह गच्छन्ति। कश्चित् अल्पमोहिताः तस्मिन्नेव ब्रह्मसमुद्रे स्थिताः, तदाश्रयः, अदृष्टदोषरोगवृष्ट्या अकलुषिताः। कश्चित् उपभोग्यजन्मतरङ्गाः, अन्ये अनुभूतजन्मतरङ्गाः, तमःप्रभायाम् स्थिताः जनाः शून्याः। कश्चित् अधः ऊर्ध्वं गच्छन्ति, कश्चित् अधः महास्थानं प्रति; कश्चित् ऊर्ध्वं ऊर्ध्वं आरोहन्ति, अन्ये अधः अधः पतन्ति। एषा प्रवृत्तिः, सुखदुःखमयाः, परमपदस्मरणात् उत्पन्ना; परमपदसाक्षात्कारात् सा नश्यति, यथा विषदुःखं पक्षिणः नामस्मरणे क्षीयते। मध्ये, ये मनोमोहं जित्वा लोकस्य उच्चावचं पश्यन्ति, ते मुक्ताः यक्षगन्धर्वकिन्नररूपेण विचरन्ति। अन्ये काष्ठगृहसदृशाः, अचलताम् प्राप्ताः, तेषां मोहो न क्षीणः—तत्र विचारः न आवश्यकः। अस्मिन्संसारे, स्वात्मबोधाय जागरूणां जीवेषु, इह प्रवर्तिताः शास्त्राणि, तेषां योग्यचित्तैः रचितानि। येषां चित्तम् जागरूकम्, पापः क्षीणः, तेषां बुद्धिः विशुद्धा, शास्त्रविचाराय प्रवृत्ता। शास्त्रसमीक्षया मनोमोहः विलीयते, यथा रात्रेः तमः सूर्यगमनात् नश्यति। मनो न विलीयमानं केवलं मोहाय अस्ति, न तु बोधाय; तद् तुषारसदृशं आच्छाद्य, भूतसदृशं विचरति। हे मुने, सर्वेषां सुखदुःखयोः पात्रं मनः एव, न तु मांसमयः देहः। एषः मांसास्थिसंघातः, यः दृश्यते, भौतिकः, मनसः कल्पना; देहः न तु परमार्थतः। हे मुने, यद् यत् तव पुत्रः मनःदेहाभ्यां कृतवान्, तत् शीघ्रं प्राप्तवान्; अस्माकं दोषः नास्ति। यः कश्चन स्ववासनया प्रेरितः कर्म करोति, तत् एव प्राप्तवान्; अन्यस्य कर्तृत्वम् नास्ति। कः अस्मिन्संसारे शक्तः, यत् मनसः प्रवृत्तिः नास्ति, तत् साधयितुम्? स्वस्य मनसः प्रवृत्तिः एव स्वर्गनरकसुखदुःखानि, तेषां फलम् जडता दुःखं च। किम् अधिकं वदामि? उत्तिष्ठ, भगवन्, यत्र तव पुत्रः स्थितः तत्र गच्छामः। सर्वम् मनोदेहेन अनुभूय, शुक्रः क्षणेन, चन्द्रकिरणयोगेन, सूर्यतापे स्थितः। स vital वायुः, मनःयुक्तः, चन्द्रकिरणफलम् वहन्, वर्षासदृशः, पुरुषे वीर्यरूपेण स्थितः। एवं उक्त्वा, भगवान् कालः, लोकगतिषु स्मितं दर्शयन्, भृगुं हस्तेन जग्राह, यथा सूर्यः चन्द्रकिरणम्। 'कथम् अद्भुताः विधेः व्यवस्था' इति मृदुलं वदन्, भगवान् भृगुः पूर्वपर्वतात् सूर्यसदृशः उत्तिष्ठत्। तौ द्वौ, उभौ प्रकाशरत्नसदृशौ, तमालकाननमध्ये पूर्णचन्द्रसूर्यवत् विभातः, निर्मलाकाशे जलमयमेघचन्द्रसूर्ययोः यथा। एवं मुनिना उक्ते, दिवसः सायं प्रति गच्छन्, सूर्यः अस्तं गतः। सभायाः जनाः, नमः कृत्वा, स्नानाय निर्गच्छन्ति, अस्तगमसूर्यकिरणैः सह। पर्वतात् अवतीर्य, ते दिव्यप्रभावन्तः देवाः ददृशुः, ये नवकनकलतापुष्पपुंजमण्डितवनान्तरे शय्यायाम् सुप्ताः।