यदा चित्तं निरुपाधिकात्मना विनिर्मितं भवति, तदा तदात्मा तेनावृत्यते, यथा तन्तुनाभः स्वकर्मणा कूटशकुनकं रचयति तेनैव संवृतो भवति। तस्मात् चित्तशक्तयः, परभावकल्पनया नानाविधानि रूपाणि शरीराणि च गृह्णन्त्यः, तस्मात् कोटिशः समुत्पद्यन्ते। ये तत्र स्थिताः, तस्मात् जाताः, पृथक् रूपधारिणः च, ते सागरात् उत्पन्ना ऊर्मय इव; ये तत्रैव स्थिताः, तस्मात् जाताः, पृथक् स्थिताः च, चन्द्रकिरणाः इव दृश्यन्ते। एषा या परमात्मनः चिद्रूपिण्याः समुद्रविस्तीर्णा लहरी, साक्षात् चैतन्यतरङ्गैः, शुद्धबोधरसपूरितया, तत्र केचन लहर्यः हरिब्रह्मरुद्रतेजसा युक्ताः, स्वभावतोऽभिव्यक्ताः, विकसन्त्यः विलसन्ति च। अन्याः यममहेंद्ररविअग्निकुबेरसम्बद्धाः, चपलकामनया प्रेरिताः, सृजन्ति, विनश्यन्ति, स्थितिं च गच्छन्ति, चललहर्यः सन्ति। अपरे किंनरगन्धर्वविद्याधरदेवसम्बद्धाः, तीव्राः विक्षिप्तलहर्यः, उद्गच्छन्ति पतन्ति च। केचन पद्मसम्भवप्रभृतयः स्थिररूपाः, अन्याः देवादिमानुषादयः उद्भूताः विनश्यन्ति च। बहवः कृमिकीटकपटगोमहिषशृगालादयः तस्मिन्महासमुद्रे लघुतरङ्गबिन्दुवत् प्रकाशन्ते। अन्ये मृगगृध्रकपिप्रभृतयः पर्वतान्तरगहनेषु, तटेषु लहर्याः कम्पमानेषु, स्फुटन्ति। केचन दीर्घायुषः, केचन अतीव लघ्वायुषः; स्वशून्यकल्पनया केचन तुच्छशरीराः, तुच्छत एव उद्भूताः। संसारस्वप्नविलासे केचन स्थिराः, केचन स्वकल्पनापीडिताः, जगत्स्थैर्ये सन्देहं कुर्वन्ति। केचन लघुतरविपरीतवृत्तयः दुःखदोषैः निगृहीताः, 'अहं कृशः, अतीव दुःखी, मूढः च' इति मन्यमानाः दुःखेनैव दृढीकृताः। केचन अचलभावं प्राप्ताः, केचन देवत्वं, केचन मानवत्वं, केचन दानवतां प्राप्ताः। केचन अनन्तकल्पपर्यन्तं संसारे स्थिताः, अन्ये शुद्धाः परमपुरुषं प्रति यान्ति; ब्रह्मसागरात् उद्भूताः, चैतन्यतरङ्गाः, सदा परिवर्तमानाः, ध्याननिष्ठाः सन्ति। हे ब्रह्मन्, मिथ्याकल्पनया, स्वचित्तविकारैः मलिनीकृताः, 'वयं न ब्रह्म' इति अन्तर्निश्चयेन, अधः पतन्ति। ये ब्रह्मणः भिन्नमस्ति इति चिन्तयन्ति, ब्रह्मसागरे निमग्नाः अपि, संसारभीषणेषु प्रदेशेषु मोहिताः भवन्ति। हे मुनि, एते शुद्धब्रह्मचैतन्यरूपिणः, नानाविधैः अमलाः, त एव कर्मणां बीजम्; अथवा कर्मैव एतद् विज्ञेयम्। केवलं कल्पनया, हे मुने, कर्मणां बीजमुष्टिः, या कर्मजालं दृढीकुर्वन्ति, सा निबध्यते। अस्मिन्विशाले जगति, एते देहिनां पङ्क्तयः तिष्ठन्ति, विचरन्ति, रुदन्ति, हास्यन्ति च। ब्रह्माद्यन्तं तृणपर्यन्तं, वातवत् गमनरूपेण, हृष्यन्ति, निगृह्णन्ति, शुष्यन्ति, प्रमोदन्ते च। केचन अतीव शुद्धाः, हरिहरादय इव; केचन अल्पमोहिनः, सर्पमानुषदेवतादय इव। केचन घोरमोहिनः, वृक्षतृणादयः; केचन अज्ञानविभ्रमिताः, कृमिकीटकादिस्थितिं गताः। केचन तृणवत् ब्रह्मसागरात् दूरं नीताः; ते यथोचितं स्थानं न प्राप्ताः, सर्पमानुषादय इव। केचन तटमात्रावलोकनात् श्रान्ताः; जाताः अजाताश्च मृत्योरजरनखैः निमग्नाः। अन्ये ब्रह्मसारसमुद्रवेलां प्राप्ताः, तं तीरं गताः, शोकविवर्जिताः, हरिब्रह्महरादिभिः सह। केचन अल्पमोहिनः तस्मिन्ब्रह्मसागरे एव स्थिताः, तदाश्रिता, अदृष्टक्लेशरोगौघेन अस्पृष्टाः। केचन भोक्तव्यजन्मलहर्यः, अन्ये अनुभूतजन्मलहर्यः; तमसः प्रभायां स्थिताः सत्त्वानि बन्ध्याः। केचन अधस्तात् ऊर्ध्वं यान्ति, तथैव अधस्तात् महतीं भूमिं प्रति; केचन उर्ध्वं उर्ध्वं गच्छन्ति, अन्ये अधः अधः पतन्ति। एषा क्रिया, सुखदुःखबहुला, परमपदस्मरणात् उदेति; परमपदावबोधे तु सा नश्यति, यथा विषदुःखं पक्षिणः नामस्मरणेन विनश्यति। मध्यमे ये मनोमोहं जित्वा, लोकरुचिरुचीनि पश्यन्ति, ते यक्षगन्धर्वकिन्नररूपेण मुक्तात्मानः इह विचरन्ति। अन्ये काष्ठपट्टिकासमाः स्थैर्यं प्राप्ताः, तेषां मोहः न शमितः—तेषां विषये किं विचारणीयम्? अस्मिन्लोके ये आत्मबोधाय प्रवर्तन्ते, तेषां मनः सम्यग्वृत्तिं प्राप्य, अत्र प्रवर्तमानाः शास्त्राणि रचितानि। येषां तु प्रवृत्तिः सम्यगुत्थिता, पापक्षयश्च जातः, तेषां बुद्धिः विशुद्धा, शास्त्रविचाराय प्रवृत्ता। सम्यग्वेदान्तविचारेण मनोमोहः विलीयते, यथा निश्यन्धकारः सूर्येण व्यपगच्छति। यन्मनः न लीयते, तद्भ्रान्त्यर्थमेव, न तु तत्त्वबोधाय; तन्मेघवद् आच्छादयति, भूतवत् विचरति। हे मुने, सर्वेषां सत्त्वानां सुखदुःखपात्रं मन एव, न तु मांसमयः कलेवरः। यः अयं मांसास्थिसमूहः दृश्यते, भौतिकः, स मनसोऽभिव्यक्तिरिति विद्धि; न देहः परमार्थतः अस्ति। हे मुने, यत् तव पुत्रेण मनसा कायेन च कृतं, तत् शीघ्रं लब्धम्; अत्र अस्माकं दोषः नास्ति। यः यः स्वभावप्रेरितः कश्चन कर्म करोति, तदेव स लभते; अत्र परस्य कर्तृत्वं नास्ति। एवं, हे मुनिवर, अस्य जगतः सर्वविविधसत्त्वानां प्रवाहः, चित्तकल्पनया उत्पद्यते, चैतन्यसागरस्य लहरीभूतः, सुखदुःखाद्युपभोगाय प्रवर्तते, स्वकर्मफलानुसारं विचरति, अन्ते तु तत्त्वबोधेनैव सर्वमिदं विलीयते।