यथा तीक्ष्णे सूर्यप्रभायाम् नानावर्णाः प्रकटन्ते, तथा देवेश्वरस्य स्वरूपे सत्-असत्-रूपिण्यः नानाशक्तयः प्रादुर्भवन्ति। एताः नानारूपाः शाश्वतस्य शिवस्य एवोत्पन्नाः, यथा मेघे एकवर्णे विद्युत्क्रीडा प्रकटते। निःस्फुटात् स्फुटता उत्पद्यते, स्फुटतायाः भावनया स्फुटता जायते, यथा जालं जालकृतः शृङ्गात् निर्गच्छति, अथवा यथा गाढनिद्रा पुरुषे जायते। अचिन्त्यः शिवः स्वेच्छया चैतन्यशक्तिं विस्तारयति, स्वबन्धनाय, यथा रेशमकः स्वकं कूटं व्रुणोति। स्वेच्छया, हे ब्रह्मन्, आत्मा स्वस्वरूपं कल्प्य मुक्तिं संसृतितः प्राप्नोति, यथा गजः स्वबन्धनात् स्वयम् विमुक्तो भवति। यदात्मा यत् सततं चिन्तयति, तद् चिन्तयित्वा सः तत्स्वशक्त्या शीघ्रं पूर्यते, सति महत्त्वे अपि। या शक्तिः चिन्तिता, सा आत्मानं तदात्मत्वे क्षणेन प्रापयति, यथा महातमः अनन्तं व्योम अपि आच्छादयति। याः शक्तयः उत्पन्नाः, अजः ताभिः शीघ्रं तदात्मा भवति; यं भावं प्राप्नोति, वृक्षः तद्रूपः भवति। न तस्य मोक्षः मोक्षरूपः, न तस्य बन्धः बन्धरूपः; लोके, अहं न जानामि कुतः बन्ध-मोक्षयोः भावनाः उत्पन्नाः। तस्य न बन्धः न मोक्षः, तथापि ताभ्यां सम्बद्धः इव प्रकटते; हा, विश्वं सदा मायामयं, असत्येन गृहीतम्। यदा मनः निर्बन्धस्य आत्मनः रूपेण आकृतम्, तदा आत्मा तेन आच्छाद्यते, यथा रेशमकः कूटेन आच्छाद्यते। मनसः एताः शक्तयः, अन्यत्वभावेन नानारूप-शरीराणि प्राप्य, तस्मात् कोटिशः उत्पद्यन्ते। याः तत्र स्थिताः, तस्मात् जाताः, पृथग्विधाः, ताः समुद्रात् तरङ्गवत्; याः तत्र स्थिताः, तस्मात् जाताः, पृथक्त्वेन स्थिताः, ताः चन्द्रकिरणवत्। अस्मिन् विशाल-चेतनासागरस्य परमात्मनः, यः चेतनातरङ्गैः तथा शुद्धचैतन्यरसैः पूर्णः अस्ति, तत्र किञ्चिद् तरङ्गाः हरिब्रह्मरुद्रतेजसा युक्ताः स्वभावेन प्रकट्यते, दीप्तिमन्तः सन्ति। यम-महेन्द्र-सूर्य-अग्नि-कुबेरसम्बद्धाः तरङ्गाः चञ्चलाः, सृजन्ति, विनश्यन्ति, स्थिताः, अस्थिरकामनया प्रेरिताः। किन्नर-गन्धर्व-विद्याधर-देवसम्बद्धाः तरङ्गाः तीव्राः, भ्रमन्तः, उत्थाय पतन्ति। केचित् स्थिररूपाः, यथा पद्मजादयः; केचित् उत्पद्य विनश्यन्ति, यथा देवमानुषादयः। कृमि-पतङ्ग-दीपक-पशु-शृगालादयः तस्मिन् महासागरे प्रकटन्ते, तरङ्गमध्ये बिन्दुवत् चञ्चलाः। मृग-गृध्र-वानरादयः पर्वतवनान्तरे प्रकटन्ते, यथा तरङ्गैः कूलं विक्षिप्तम्। केचित् दीर्घायुषः, केचित् लघ्वायुषः; स्वस्य शून्यभावनया, केचित् तुच्छशरीरयुक्ताः तुच्छात् उत्पन्नाः। संसारस्वप्नविलासे केचित् स्थिराः, केचित् स्वकल्पनया तत्र स्थिरत्वं सन्देहयन्ति। केचित् अल्पचिन्तनाः दुःखदोषैः दब्धाः, 'अहं कृशः, दुःखितः, मोहितः' इति चिन्तयन्तः दुःखस्थैर्यं प्राप्नुवन्ति। केचित् अचलत्वं प्राप्ताः, केचित् दिव्यत्वं; केचित् मानवत्वं, केचित् दैत्यत्वं प्राप्ताः। केचित् अनन्तकल्पेषु स्थिताः, केचित् शुद्धाः परमपुरुषं गच्छन्ति; ब्रह्मसागरात् उत्पन्नाः चेतनातरङ्गाः, सदा परिवर्तमानाः, ध्यानपरायणाः इति प्रसिद्धाः। हे ब्रह्मन्, मिथ्याभिमानात्, स्वकृतकल्पनया, 'न वयं ब्रह्म' इति अन्तःसंकल्पेन, अधः पतन्ति। ये अपि ब्रह्मणः भिन्नभावं चिन्तयन्ति, ब्रह्मसागरे निमग्नाः अपि, संसारस्य भीषणे स्थले मोहिताः भवन्ति। हे मुने, एते शुद्धब्रह्मचैतन्याः, नानाविधेन अमलाः, कर्मबीजम्; अथवा कर्म एव एषः इति विद्धि। एतेषां अन्तःकल्पनया एव, हे मुने, कर्मबीजपुटः, यः कर्मजालं सघनं करोति, दृढः भवति। अस्मिन् विशाललोके, एषाः देहिनां पङ्क्तयः तिष्ठन्ति, विचरन्ति, रोदन्ति, हास्यन्ति। ब्रह्माद् तृणपर्यन्तम्, यथा वायुः गतिभिः, उत्सवयन्ति, निगृह्णन्ति, शुष्यन्ति, हर्षयन्ति। केचित् अतिशुद्धाः, यथा हरिहरादयः; केचित् अल्पमोहिताः, यथा सर्पमानुषदेवाः। केचित् गाढमोहिताः, यथा वृक्षतृणाः; केचित् अज्ञानविमूढाः, कृमिपतङ्गत्वं प्राप्ताः। केचित् तृणवत् दूरं ब्रह्मसागरात् वह्यमानाः, योग्यं स्थानं न प्राप्ताः, यथा सर्पमानवाः। केचित् कूलदर्शनमात्रेण श्रान्ताः; जाताः अजाः च मृत्युः वृद्धनखैः आवृताः। अन्ये, ब्रह्मसारसागरस्य मध्यं प्राप्त्वा, तं कूलं गच्छन्ति, दुःखरहिताः, हरिब्रह्महरादिभिः सह। केचित् अल्पमोहिताः तस्मिन् ब्रह्मसागरे एव स्थिताः, तत्र आश्रित्य, अनागतपापरोगवृष्ट्या अस्पृष्टाः। केचित् उपभोग्यजन्मतरङ्गाः, अन्ये अनुभूतजन्मतरङ्गकोटयः; तमःदीप्तौ स्थिताः प्राणी अपुष्पाः। केचित् अधः उपरि गच्छन्ति, तथा अधः महास्थानं यान्ति; केचित् ऊर्ध्वं ऊर्ध्वं आरोहन्ति, अन्ये अधो अधो पतन्ति। एषा क्रिया, अनेकसुखदुःखयुक्ता, परमपदस्मरणात् उत्पन्ना; परमपदज्ञानात् सा नश्यति, यथा विषदुःखं पक्षिणः नामस्मरणे लीयते।