यदा तद् बलवद् ऊर्ध्वं समुत्थानं करोति, तदा ‘अहमुत्थितः’ इति मन्यते, तेन तेन भावेन स्वयमेव तदात्मानं विचिन्तयति। सूर्यप्रतिबिम्बेन ‘अहं दीप्तमान्’ इति चिन्तयति, रजःपुञ्जेन आहतः सन् ‘अहं मलिनः’ इति मन्यते। रत्नरश्मिजालविभूषितः सन् स्फूर्त्या प्रकाशते; हिमेन विदारितः ‘अहं शीतलः’ इति अनुभवति। वह्निदीप्त्या तटिन्याः पात्रे प्रतिबिम्बितः सन्, तदाकृतिः ज्वलति, ‘हा दग्धोऽहम्’ इति भीतः कम्पते, बद्धमत्स्यवत्। तटेषु पर्वतेषु पक्षिषु वृक्षेषु च प्रतिबिम्बितः सन्, ‘अहम् उन्नतः, प्रयत्नशक्तिसम्पन्नः’ इति मन्यते। यदा तस्य शरीरं विशुद्धं दीप्तमानं उदितं विनष्टं चञ्चलं वा, तदा ‘अहं विकीर्णः’ इति मन्यते, घातितस्त्रीवत् विलपति। यथा तरङ्गाः सागरात् न पृथक्, त एव जलस्वरूपाः, तेषु काचिदपि पृथग् रूपा नास्ति। न च तेषां ह्रस्वत्वादिगुणाः वास्तवतोऽस्ति; न च तरङ्गाः सागरे पृथग् अस्ति, न च सर्वथा नास्ति। स्वभावेन चित्तवृत्त्या च ताः आकारं लभन्ते विनश्यन्ति, पुनः जायन्ते, जाताः अजाता इव, पुनः भग्नाः। परस्परसंयोगेन ताः बहुविधाः इव दृश्यन्ते, वस्तुतः तु एकरूपाः, एकमेव जलस्वरूपं, व्याधिरहितम्। एवं हि अस्मिन् विशालं विशुद्धं निर्मलम् एकमेव ब्रह्मरूपं, यत् शुद्धचैतन्यं, अनन्तम्। तस्मिन्नेव सर्वशक्तयः पृथक्स्वरूपा इव दृश्यन्ते, परं तु ताः तत्रैव, सर्वशक्तिमन्ति, अनाद्यन्ते, विचित्रगतिसम्पन्ने स्थिताः। शक्तीनां वैचित्र्यं तस्यैव स्वभावे वैचित्र्यरूपं; ब्रह्मणि ब्रह्म व्याप्यते, जलस्थतरङ्गचक्रवत्। नानारूपप्रतीतिः अनन्तभेदान् जनयति, तदा नियति निश्चितरूपेण सर्वेषां वस्तूनां आधिपत्यं करोति। जडं जडत्वं गृह्णाति, चैतन्यं शुद्धविज्ञानरूपेण उदेति, संस्कारशक्तिः स्वस्वरूपे स्थित्वा तिष्ठति। हे निष्पाप, ब्रह्मणैव एषा विशाल सृष्टिः विविधरूपगतिसम्पन्ना पूर्णा इव दृश्यते, सागरतरङ्गवत्। सः नानारूपत्वं स्वयमेव न गृहीत्वा, न च विविधरूपेषु क्रीडति; आत्मैव आत्मनि आत्मना अस्ति, जलं यथा सागरे तिष्ठति। यथा विविधाः तरङ्गाः जलात् न पृथक्, एवं सर्वमिदं नाथात् न पृथक्। यथा बीजे एकस्मिन् स्तम्भः, पुष्पं, लता, पत्रं, फलम्, अङ्कुरः च वर्तन्ते, एवं सर्वशक्तयः ब्रह्मणि वसन्ति। यथा पुरुषे नानाकर्तृत्वं नानाशक्तयश्च, तथा सर्वज्ञे आत्मनि सर्वदा सर्वशक्तिः। यथा तीक्ष्णसूर्यरश्मौ नानावर्णाः दृश्यन्ते, तथा भगवति नानाशक्तयः सत्-असद्रूपेण दृश्यन्ते। एषा नानारूपता स्थिरात् शिवात् उत्पद्यते, यथा वर्षद्रवमेघे एकवर्णात् विद्युत्क्रीडा जायते। अजडात् जडता जायते, जडभावकल्पनया; यथा सूत्रं शलभात्, स्वप्नः पुरुषात्। अचेतनः शिवः स्वेच्छया चैतन्यशक्तिं स्वबन्धनाय सन्दधाति, यथा कर्णकः स्वयम् कोषं विनिर्माति। स्वेच्छया, हे ब्रह्मन्, आत्मा स्वमूर्तिं विचिन्त्य संसारात् मोक्षं लभते, यथा गजः स्वबन्धनात् विमुच्यते। यत् यत् आत्मा सततम् अनुसन्धत्ते, तदनुसन्धाय सः तत्समर्थ्यं शीघ्रं लभते, अपि च महान् स्यात्। या शक्ति अनुसंधिता, सा आत्मानं आत्मत्वे क्षिप्रं नयति, यथा महाप्रभाः आकाशमपि आच्छादयन्ति। या या शक्ति उदेति, अजातः शीघ्रं तया तादात्म्यं लभते; या या अवस्थां प्राप्नोति, वृक्षः तस्यैव स्वरूपं लभते। न तु मोक्षो मोक्षरूपेण नाथस्य, न च बन्धः आत्मनः; अस्मिन् लोके न जानामि कुत्र बन्ध-मोक्षकल्पना जाता। तस्य न बन्धो न मोक्षः, तत्र तादात्म्येन एव दृश्यते; हा, जगत् सदा मायामयं अनृतग्रहणेन गृहीतम्। यदा मनः निरुपाधिकात्मना आकृतिं लभते, तदा आत्मा तेन आच्छाद्यते, यथा कर्णकः कोषे। एते मनसः शक्तयः, अन्यत्वकल्पनया विविधरूपाणि देहानि च गृह्णन्त्यः, तस्मात् कोटिशः निष्प्रभ्रवन्ति। याः तत्र स्थिताः, तस्मात् जाता, पृथक् रूपाः, सागरतरङ्गवत्; याः तत्र स्थिताः, तस्मात् जाता, पृथक् तिष्ठन्त्यः, शशिरश्मिवत्। अस्मिन् परमात्मनः महती कम्पमानसिन्धौ, विज्ञानतरङ्गैः, चैतन्यरसेन पूर्णे, केचन तरङ्गाः हरिब्रह्मरुद्रतेजसा समन्विताः, स्वभावेन उद्भासन्ति। केचन यममहेंद्रसूर्याग्निकुबेरसंबद्धाः, चपलकामैः प्रेरिताः, सृजन्ति नाशयन्ति तिष्ठन्ति च। केचन किन्नरगन्धर्वविद्याधरदेवतासंबद्धाः, तीव्राः विक्षिप्ततरङ्गाः, उद्भवनाशशीलाः। केचन पद्मसम्भूतादयः स्थिररूपाः, केचन देवमानुषादयः उद्भूय विनश्यन्ति। केचन कृमिकीटकपटकृष्णशृगालादयः, तस्मिन् महति सिन्धौ, तरङ्गेषु बिन्दुवत् स्फुरन्ति। अन्ये चञ्चलमुखमृगगृध्रकपिवद्, पर्वतान्तरवनान्तरे, तटेषु तडिल्लेखेव प्रकटन्ते। एवं, हे भगवन्, अस्य जगतः सर्वमिदं ब्रह्मणः चैतन्यरूपस्यैव विचित्रं विलासमात्रम् — सर्वे शक्तयः तत्रैव स्थिताः, तत्रैव उद्भवन्ति, तत्रैव लीयन्ते, यथा तरङ्गाः सागरस्य।