महर्षे, स्थूलप्रत्ययमाश्रित्य, द्वौ देहौ पुरुषस्योक्तौ—मनश्च स्थूलशरीरं च। एष एव त्रैविध्यं जगत्सर्वं केवलं मनसः कल्पनया सृष्टमिति कथ्यते, महात्मन्, न च तद्वस्तुतः विद्यते, नाप्यविद्यमानमस्ति—महदिवाभासमात्रमेतत्। मनः-शरीरयोः भेददृष्ट्या, तद्भावनाबलात्, अज्ञानात् एष विविधता समुत्थिता, यथा द्विचन्द्रदर्शनमिव भ्रान्त्या जायते। भेददर्शनस्य दार्ढ्यात् मनः सर्वत्र घटपटवनगृहादीन् पृथग् पृथग् पश्यति। ‘अहं दुर्बलः, अहं परमदुःखी, अहं मोहितः’ इत्यादयः स्वकृताः संकल्पाः मनसि उद्भवन्ति; तेषु चिन्त्यमानासु, मनः संसारमध्ये प्रविशति। यदा तु, ‘एषा कल्पना कृत्रिमा, न मम स्वाभाविका, नाहं तया पतामि’ इति यथार्थदर्शनं भवति, तदा तस्मात् विमुक्तं मनः शान्तमभवत्, नित्यं ब्रह्म समुपैति। यथा सागरतटविस्तारे, अनन्ततरङ्गसमाकीर्णे, मनोहराः मृदुलाः तरङ्गलहर्यः परम्परया जायन्ते, तथा जलमपि—शान्तं, विमलं, शुद्धं, मधुरं, शीतलं, अविनाशि, विशालं, महाश्रियुक्तं च—तत्र त्रिकूटतरङ्गः स्वस्वरूपं पश्यन्, स्वभावेन ‘अहं त्रिकूटः’ इति कल्पयति, स्वसंकल्पं करोति। यदा सः तरङ्गः भग्नो रूपं नाशयति, तदा ‘अहं भग्नः’ इति मन्यते; एवं चिन्तनात्, यथा मन्यते तथा भवति, भूमौ पतति। यदा सः बलात् उन्नीयते, तदा ‘अहं समुत्थितः’ इति मन्यते; तत्र तत्र स्वसंकल्पं करोति। सूर्यप्रतिबिम्बेन ‘अहं दीप्तिमान्’ इति पश्यति; धूलिपटलाघातेन ‘अहं मलिनः’ इति मन्यते। रत्नरश्मिजालैः विभूषितः स्फूर्त्या प्रकाशते; हिमाघातेन ‘अहं शीतलः’ इति अनुभवति। वनान्तरे वह्निदीप्त्या रूपं दह्यमानं पश्यन्, ‘हा, दग्धोऽस्मि’ इति बिभेति, मत्स्य इव कम्पते। तटस्थे पर्वतपक्षिवृक्षादिषु प्रतिबिम्बितः, ‘अहं महान्, प्रबलः, ऊर्जस्वान्’ इति प्रकाशते। यदा तरङ्गस्य शरीरं शुद्धं, दीप्तं, उदितं, नष्टं, चञ्चलं च, तदा ‘अहं खण्डितः’ इति मन्यते, व्यथिता स्त्रीव रोदिति। ते तरङ्गाः सागरात् न पृथक्, जलस्वरूप एव ते, न च तेषां किञ्चिद्रूपं तस्मात् पृथक्कथञ्चिद् अस्ति। न तु तेषां लघुत्वादिगुणाः स्वातन्त्र्येण विद्यन्ते; तरङ्गाः सागरे न पृथक्, न च तत्र सर्वथा नास्ति। स्वभावेन च संकल्पेन च विकारः सृष्टः, नष्टः, पुनः उत्पन्नः, जातः, अजः, पुनः भग्नः इति दृश्यते। परस्परसम्बन्धेन ताः बहुविधाः इव दृश्यन्ते, वस्तुतः तु एकरूपः, जलस्वरूप एव, निरामयः, निर्मलः। एवं च, अस्मिन्विस्तीर्णे, शुद्धे, निर्मले, एकरूपे ब्रह्मणि—यत् शुद्धचैतन्यम्, अनन्तम्—सर्वशक्तयः पृथगिव दृश्यन्ते, तु न पृथक्, सर्वशक्तिमन्ति, अनाद्यन्ते, विचित्रगतयः तत्रैव वर्तन्ते। शक्तीनां वैचित्र्यं तस्यैव स्वरूपे वैचित्र्याभासः; ब्रह्मणि व्याप्नमाने ब्रह्मणि, जलतरङ्गचक्रवत् दृश्यते। नानारूपाभासात्, अनन्तभेदनिर्माणात्, नियतिः स्वस्वरूपेण सर्वेषां वस्तूनां अधिष्ठात्री भवति। जडं जडत्वं स्वीकुर्यात्, चैतन्यं शुद्धज्ञानरूपेण उदेति, वासनारूपशक्तिः स्वस्वरूपे स्थित्वा वर्तते। एवमेतत्, महापापवर्जिन्, ब्रह्मणा सर्वमिदं विश्वं प्रवर्तते, विविधरूपगतिसम्पूर्णं सागरतरङ्गवत्। न तु सः स्वयमेव नानात्वं प्राप्नोति, न च नानारूपलीलां करोति; आत्मैवात्मनि, आत्मना स्थितः, यथा जलं सागरे। यथा नानात्वेन तरङ्गाः जलात् न पृथक्, तथैव सर्वेऽपि विकारा ईश्वरात् न पृथक्। यथा बीजे एकस्मिन्सर्वेऽपि स्तम्भपुष्पलतापल्लवफलादयः सन्ति, तथा सर्वशक्तयः ब्रह्मणि वर्तन्ते। यथा पुरुषे अनेककर्तृत्वं, नानाशक्तयश्च, तथा सर्वज्ञे आत्मनि सर्वदा सर्वशक्तिरस्ति। यथा तीक्ष्णरश्मौ नानावर्णाः दृश्यन्ते, तथा भगवति सदा नानाशक्तयः सत्-असद्रूपेण दृश्यन्ते। एषा नानारूपता अचलात् शिवात् प्रसूता, यथा मेघे एकवर्णात् विद्युल्लेखा लीलया जायते। अजडात् जडता जायते, जडभावकल्पनया; यथा सूत्रं जालकृत् सृजति, यथा निद्रा पुरुषे जायते। मनोरहितः शिवः स्वेच्छया चैतन्यशक्तिं स्वबन्धनाय प्रसारयति, यथा कृतकौशिकः ककुडः। स्वेच्छया, ब्रह्मन्, आत्मा स्वस्वरूपं चिन्तयित्वा संसारात् विमुक्तिं लभते, यथा हस्ती स्वबन्धनात् स्वयमुक्तः। यदात्मा यद्विचारयति, तदात्मनैव चिन्तितं, तत्सामर्थ्यं शीघ्रमेव प्राप्नोति, यद्यपि सः महान् स्यात्। या शक्तिः चिन्तिता, सा आत्मानं तस्मै स्वरूपे स्थापयति, यथा महत् तिमिरं व्योम्न्यपि व्याप्तिं करोति। या या शक्तिः उदेति, अजः तया तया शीघ्रं तदात्मा भवति; या या दशा प्राप्यते, वृक्षः तदा तद्रूपो भवति। न तु ईश्वरस्य मोक्षो मोक्षः, नात्मनः बन्धो बन्धः; लोके न जानामि कुत्र बन्धमोक्षकल्पना जाता। तस्मिन्न न बन्धो न मोक्षः, स तु ताभ्यामपि एकत्वेन दृश्यते; हा, एष विश्वं सदा मिथ्यया गृहीतम्, मायामयं सत्यमिव दृश्यते।