संसारधर्मविज्ञानवन्तः वयं, सुखदुःखयोः संयोगे, न हर्षेण न च रोषेण प्रवर्तामहे। यः पापं करोति तस्मिन् कोपः जायते, यः पुण्यं करोति तस्मिन् प्रीतिः—एवं लोके व्यवहृतिः प्रतिष्ठिता, हे भगवन्। यावज्जीवमिदं कर्तव्यं, इदं न कर्तव्यमिति लोके विधिः; यथा वह्निः यावत्संवर्तते, तावत्स्पर्शः दाहः च दृश्यते। यः जनः चिन्तयति—इदं ग्राह्यम्, इदं त्याज्यमिति—तस्य लोकोऽपि परित्यागनीयः, हे लोकगुरो। वयं तु, पुत्रदर्शनं विना तस्या विषये व्याकुलचित्ताः सन्तः, भगवन्, त्वत्समीपमागच्छाम। इदानीं त्वदुपदेशेन, अहं तं पुत्रं सामङ्गया सह नदीतीरे दृष्टवानस्मि; एवं स मया दृष्टः। मम मतिरियं—लोकेषु न द्वे देहे स्तः; मन एव देहम्, येनायं विश्वकल्पनया दृश्यते। यथार्हं त्वया प्रोक्तं, हे ब्रह्मन्—मन एव देहमस्माकम्; स एव कल्पनया देहमनुसृजति, यथा कुम्भकारः घटं रचयति। मनः अप्राप्तं सृजति, सृष्टं क्षिप्रं नाशयति; बालः क्रीडनकं यथा, मनः अपि मिथ्यावशात् कल्पयति। एवमेव मोहस्वप्नविपर्ययेषु, मनसि तेजोमयाः शक्तयः प्रादुर्भवन्ति, गन्धर्वनगराभासाः। स्थूलदर्शने आश्रित्य, द्वे देहे इति कथ्यते—मनः च स्थूलदेहश्च। त्रिलोक्यपि केवलं मनःकल्पनया निर्मिता; सा विस्तीर्णा दृश्यते, न सत्तायाः, नापि असत्तायाः, हे महर्षे। मनः-देहभेददृष्ट्या, तद्भावप्रवृत्त्या, अज्ञानात् विविधता जायते, यथा द्विचन्द्रदर्शनमिव। भेदाभ्यासात् मनः सर्वत्र पृथक् वस्तूनि—घटपाटवनादीनि—पृथग्वद् पश्यति। 'अहं दुर्बलः, दुःखितः, मोहितः' इत्यादीनि विचारयन्, मनः स्वकृतकल्पनापरिचिन्तनात् संसारे प्रविशति। यदा तु 'एषा कल्पना कृत्रिमैव, मम नास्ति, अहं न पतामि' इति बोधः जायते, तदा मनः तस्मात् विमुक्तम् शान्तं भवति, नित्यं ब्रह्माप्नोति। यथा सागरतीरविस्तीर्णे, अनन्ततरङ्गसमुच्चये, शोभनाः मृदुलतरङ्गाः अनुक्रमेण उत्पद्यन्ते, तथा जले—शान्ते, विमले, शुचौ, मधुरे, शीतले, अविनाशिनि, विस्तीर्णे, महातेजसि—त्रिकूटयुक्तः तरङ्गः स्वस्वरूपम् आलोक्य, स्वभावतः 'अहं त्रिकूटः' इति मन्यते, स्वकल्पनां करोति। भङ्गे रूपनाशे च 'अहं भग्नः' इति मन्यते, तद्विचारेण तद्रूपं लभते, भूमौ पतति। यदा बलात् उद्भवति, तदा 'अहं उत्थितः' इति मन्यते, नानाविचारैः स्वस्वरूपं कल्पयति। सूर्यप्रतिबिम्बेन 'अहं दीप्तः' इति, धूलिपुञ्जेन 'अहं मलिनः' इति चिन्तयति। रत्नरश्मिजालैः विभूषितः सन्, दीप्तिमान् भवति; हिमेन विदारितः 'अहं शीतलः' इति अनुभवति। वनदग्धप्रतिबिम्बेन, तटस्थे, तस्य रूपं ज्वलति; 'हा, दग्धोऽस्मि' इति भीतः, मत्स्य इव कम्पते। तटस्थे पर्वतपक्षिवृक्षेषु प्रतिबिम्बितः, 'अहं महान्, तेजस्वी' इति प्रकाशते। शुद्धे, दीप्ते, उत्पन्ने, नष्टे, चञ्चले च देहे, 'अहं खण्डितः' इति मन्यते, विद्धाङ्गना इव विलपति। तरङ्गाः सागरात् पृथक् न सन्ति; त एव जलस्वरूपाः, न तेषां कश्चन रूपभेदः सत्तायाः। न च लाघवदीर्घत्वाद्याः गुणाः तेषां स्वाभाविकाः; तरङ्गाः न पृथगस्ति, न च तत्र सर्वथा नास्ति। स्वभावेन च चिन्तया च रूपिताः, नश्यन्ति, न नश्यन्ति, पुनः उत्पद्यन्ते, जाताः, अजाताः, पुनः भग्नाः। अन्योन्यसम्बन्धेन, बहवः इव दृश्यन्ते, वस्तुतः एकरूपाः, जलमयाः, निरामयाः च। एवं हि अस्मिन् विस्तीर्णे, विशुद्धे, निर्मले, एकरूपे ब्रह्मणि—यत् शुद्धचैतन्यरूपं, अनन्तम्— सर्वाः शक्तयः, पृथगिव दृश्यन्त्यपि, न तु वस्तुतः पृथक्; ताः तस्मिन् सर्वशक्तौ, अनाद्यन्ते, विचित्रं विचरन्त्यः, वर्तन्ते। शक्तिवैचित्र्यं तु तस्यैव स्वरूपे भाति; ब्रह्म ब्रह्मणि विस्तारितम्, जले तरङ्गमण्डलवत्। नानारूपाभासात्, अनन्तभेदकारणात्, नियतिः स्वस्वरूपेण सर्वेषां वस्तूनां अधिपतिः। जडता जडत्वरूपं गृह्णाति, चैतन्यं शुद्धचैतन्यरूपेण उदेति; संस्कारशक्तिः स्वस्वरूपे तिष्ठति। हे निष्पाप, ब्रह्मणैवायं विश्वविस्तारः प्रवर्तते, नानारूपगमनेन पूर्णः, यथा सागरः तरङ्गैः। न सः स्वयमेव नानारूपत्वं गच्छति, न च नानारूपविलासं करोति; आत्मैव आत्मनि, आत्मना अस्ति, यथा जलं सागरे। यथा नानातरङ्गाः जलात् पृथक् न सन्ति, तथा एते सर्वरूपाः सर्वेश्वरात् पृथक् न सन्ति। यथा बीजे स्तम्भपुष्पलतापत्रफलकोशाः, तथा सर्वाः शक्तयः ब्रह्मणि निवसन्ति। यथा पुरुषे नानाविधकर्तृत्वं शक्तयः च सन्ति, तथा सर्वज्ञे आत्मनि सदा सर्वशक्तिः वर्तते।